Literaire romans
Inhoud
Een literaire roman is een roman waarin niet alleen het verhaal telt, maar ook hoe het verteld wordt: de stijl, de opbouw, de manier waarop personages worden neergezet. Het is de categorie waarin de grote literaire prijzen worden uitgereikt en waaruit de meeste klassiekers komen. Op deze pagina lees je wat literaire fictie onderscheidt, hoe de Nederlandstalige roman zich ontwikkelde en welke boeken een goede ingang zijn.
Wat maakt een roman literair?
Er is geen vaste grens tussen literaire en populaire fictie, en de indeling is deels een kwestie van uitgevers en recensenten. Toch hebben literaire romans vaak een paar dingen gemeen:
- Taal als doel. Zinnen zijn zorgvuldig gebouwd en je leest ze niet alleen om te weten wat er gebeurt.
- Psychologische diepgang. Personages zijn tegenstrijdig en veranderen, of juist niet.
- Open vragen. Het einde lost niet alles op. Je blijft nadenken over wat het verhaal betekent.
- Spel met de vorm. Wisselende vertellers, een verbrokkelde tijdlijn of een onbetrouwbare ik-figuur.
Literair betekent niet per se moeilijk. Kaas van Willem Elsschot is kort en geestig, Boven is het stil van Gerbrand Bakker eenvoudig van taal. Andersom kan een thriller literaire kwaliteiten hebben; daarvoor bestaat zelfs een aparte rubriek, de literaire thriller.
De Nederlandstalige traditie
De moderne Nederlandse roman kreeg vorm in de negentiende eeuw. Multatuli schreef met Max Havelaar (1860) een roman die tegelijk aanklacht en stijlexperiment is. Rond 1890 bracht Louis Couperus met Eline Vere de psychologische roman naar Nederland.
In de twintigste eeuw volgden schrijvers die elk een eigen stijl neerzetten: Nescio met zijn ironische verhalen over jonge dromers, Ferdinand Bordewijk met de strakke zinnen van Karakter, Willem Elsschot met zijn droge Antwerpse humor. Na de Tweede Wereldoorlog domineerden de 'grote drie': Willem Frederik Hermans, Gerard Reve en Harry Mulisch. In Vlaanderen schreef Hugo Claus met Het verdriet van België (1983) wat vaak de belangrijkste Vlaamse roman wordt genoemd, en Louis Paul Boon experimenteerde met de vorm in De Kapellekensbaan.
Sinds de jaren negentig is het veld breder geworden. Schrijvers als Connie Palmen, Arnon Grunberg, Tommy Wieringa, Stefan Hertmans en Marieke Lucas Rijneveld worden ook internationaal veel vertaald. Rijneveld won in 2020 de International Booker Prize met de Engelse vertaling van De avond is ongemak.
Aanraders
| Titel | Auteur | Jaar | Waarom lezen |
|---|---|---|---|
| Eline Vere | Louis Couperus | 1889 | Haagse society en een jonge vrouw die ten onder gaat aan verveling en twijfel |
| Titaantjes | Nescio | 1915 | Weemoedig en grappig over jonge mannen die de wereld willen veranderen |
| Kaas | Willem Elsschot | 1933 | Een kantoorklerk wordt kaashandelaar: kort, tragikomisch en perfect gebouwd |
| Karakter | Ferdinand Bordewijk | 1938 | Vader en zoon in een meedogenloos gevecht, in een unieke staccatostijl |
| Het verdriet van België | Hugo Claus | 1983 | Opgroeien in Vlaanderen voor en tijdens de oorlog, rijk en gelaagd |
| Boven is het stil | Gerbrand Bakker | 2006 | Een stille boer en zijn bedlegerige vader: sober en ontroerend |
| Dit zijn de namen | Tommy Wieringa | 2012 | Een politiecommissaris en een groep vluchtelingen, verweven tot een moderne parabel |
| De avond is ongemak | Marieke Lucas Rijneveld | 2018 | Rouw in een streng gereformeerd boerengezin, in beeldende taal |
| Anna Karenina | Lev Tolstoj | 1878 | De grote roman over liefde, huwelijk en de Russische samenleving |
| Mrs Dalloway | Virginia Woolf | 1925 | Eén dag in Londen, verteld vanuit de gedachten van de personages |
| Beloved | Toni Morrison | 1987 | De nasleep van de slavernij in een even poëtische als harde roman |
Literaire romans vinden in de bibliotheek
Literaire romans staan in de bibliotheek meestal gewoon bij de romans, op alfabet van de achternaam van de schrijver. Ze hebben vaak geen genresticker, juist omdat ze niet in een genre vallen. Sommige bibliotheken hebben wel een kast met 'literatuur' of een tafel met genomineerde boeken van de Libris Literatuur Prijs en de Boekenbon Literatuurprijs.
Uitgevers geven literaire romans de NUR-code 301 als ze oorspronkelijk Nederlandstalig zijn, en 302 als het om een vertaling gaat. Literatuur in vertaling krijgt een eigen pagina: vertaalde literatuur. Bij nieuwe prijswinnaars is de wachtlijst vaak lang; als e-book zijn recente literaire romans soms sneller beschikbaar.
Tips om literaire fictie te lezen
- Begin kort. Novellen als Kaas of Oeroeg geven in een middag een goed beeld van een schrijver.
- Lees langzamer. Neem de tijd voor zinnen die je opvallen. Een literaire roman wint vaak bij herlezen.
- Lees samen. Literaire romans lenen zich goed voor een leesclub, juist omdat ze vragen open laten.
- Volg een prijs. De shortlists van literaire prijzen geven elk jaar een overzicht van wat er speelt.
- Zoek achtergrond. Op onze pagina's over schrijvers en klassiekers lees je meer over de context van een boek.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen literaire en populaire fictie?
Bij literaire fictie gaat het naast het verhaal ook om stijl, vorm en diepgang. Populaire fictie richt zich vooral op spanning, ontspanning of herkenning. De grens is vaag en deels een keuze van de uitgever.
Is een literaire roman moeilijk?
Niet per se. Veel literaire romans zijn kort en helder geschreven. Begin met een novelle of een recente prijswinnaar als je twijfelt.
Welke Nederlandse literaire roman moet ik gelezen hebben?
Vaak genoemd worden Max Havelaar, De avonden, De aanslag en Het verdriet van België. Kies een titel die past bij je interesse; de klassiekers geven een goed overzicht.
Bijgewerkt: