De avond is ongemak

De avond is ongemak is de debuutroman van Marieke Lucas Rijneveld. Het boek vertelt over een gereformeerd boerengezin dat uit elkaar valt na de dood van de oudste zoon, gezien door de ogen van het tienjarige meisje Jas. In 2020 won de Engelse vertaling de International Booker Prize, als eerste Nederlandstalige boek ooit.

Waar gaat De avond is ongemak over?

Jas is tien jaar en woont met haar ouders, broers en zusje op een boerderij. Het gezin is streng gereformeerd: de Bijbel bepaalt het dagelijks leven, er wordt gebeden voor en na het eten en over gevoelens wordt nauwelijks gesproken. Kort voor Kerstmis gaat haar oudere broer Matthies schaatsen. Hij komt niet terug: hij zakt door het ijs en verdrinkt.

Vanaf dat moment trekt Jas haar jas niet meer uit. Haar ouders raken verlamd door verdriet, en de kinderen moeten hun eigen manier vinden om met het verlies om te gaan. Het boek beschrijft rauw en eerlijk hoe rouw, schuld en geloof een gezin kunnen verscheuren.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt.

Jas voelt zich schuldig aan de dood van Matthies. Ze had God gevraagd haar broer mee te nemen in plaats van haar konijn, waarvan ze vreesde dat het geslacht zou worden. Als Matthies sterft, denkt ze dat haar gebed is verhoord. Dat schuldgevoel draagt ze voortdurend met zich mee, net als haar jas.

Thuis wordt het steeds stiller. Haar moeder eet nauwelijks nog, haar vader trekt zich terug en raakt vervreemd van zijn vrouw. Jas maakt zich zorgen dat haar ouders zullen sterven of uit elkaar gaan. Ze heeft last van verstopping en ontwikkelt allerlei angsten en dwanggedachten. Samen met haar broer Obbe en haar zusje Hanna bedenkt ze rituelen en spelletjes, die steeds vreemder en wreder worden. Obbe wordt agressief en doet dieren pijn. De kinderen fantaseren over ontsnappen naar "de overkant", de wereld buiten het dorp.

Intussen breekt mond-en-klauwzeer uit. Het vee van de boerderij moet worden geruimd, wat voor het gezin een tweede ramp is. De spanning loopt hoog op. Het boek eindigt met een schokkend slot, dat veel lezers lang bijblijft en dat je het beste zelf kunt lezen.

Thema's en motieven

• Rouw. Iedereen in het gezin rouwt op een andere manier, en niemand kan de ander helpen.
• Geloof en schuld. Het strenge geloof biedt weinig troost en voedt juist angst en schuldgevoel.
• Lichaam. Jas is sterk bezig met haar lichaam, met poep, bloed en de veranderingen van de puberteit.
• Dieren en dood. Het leven op de boerderij, met slachten en ruimen, maakt de dood alomtegenwoordig.
• De jas. Jas houdt haar jas aan als een pantser tegen de wereld.
• Ontsnappen. "De overkant" staat voor vrijheid en een ander leven.

Personages

• Jas: de ik-verteller, tien jaar, fantasierijk, angstig en schuldbewust.
• Matthies: de oudste broer, die verdrinkt.
• Obbe: Jas' oudere broer, die steeds harder en wreder wordt.
• Hanna: haar jongere zusje, met wie ze plannen maakt.
• Vader en moeder: verdoofd door verdriet, gevangen in hun geloof.

Stijl

Rijneveld, die ook dichter is, schrijft beeldend en poëtisch, met verrassende vergelijkingen. Tegelijk is de stijl rauw: lichaamsfuncties, seksualiteit en dierenleed worden zonder omwegen beschreven. Doordat Jas vertelt, zie je alles door de ogen van een kind dat veel niet begrijpt en het zelf probeert te verklaren. Dat maakt het boek indringend en soms moeilijk om te lezen.

Ontvangst en prijs

Het boek werd in Nederland goed ontvangen en kreeg veel aandacht. Op 26 augustus 2020 won de Engelse vertaling The Discomfort of Evening de International Booker Prize. Rijneveld was de eerste Nederlandstalige schrijver die die prijs won en deelde de prijs met vertaler Michele Hutchison. Daarna werd het boek in vele talen uitgegeven.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek gaat over rouw, opgroeien en de invloed van een gesloten gemeenschap op kinderen. Het is een van de belangrijkste Nederlandse romans van de laatste jaren. Let op: het boek bevat heftige scènes met dierenleed, seksualiteit en misbruik tussen kinderen.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit welke rol de jas speelt.
• Bespreek hoe ieder gezinslid met het verlies van Matthies omgaat.
• Analyseer de rol van het geloof: geeft het troost of juist angst?
• Kies een paar opvallende beelden of vergelijkingen en leg uit wat ze doen.
• Vergelijk het boek met Een vlucht regenwulpen, ook over opgroeien in een gereformeerd milieu.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book en luisterboek. Meer over prijzen als de Booker lees je bij literaire prijzen. Meer naoorlogse boeken vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Waarom heet de hoofdpersoon Jas?

Jas draagt haar jas altijd, ook binnen. Na de dood van haar broer trekt ze hem helemaal niet meer uit.

Welke prijs won De avond is ongemak?

De Engelse vertaling, The Discomfort of Evening, won in 2020 de International Booker Prize. Rijneveld deelde de prijs met vertaler Michele Hutchison.

Is De avond is ongemak geschikt voor school?

Het boek staat op veel literatuurlijsten, maar bevat heftige scènes. Overleg met je docent of het bij je past.

Wanneer speelt het verhaal zich af?

Het verhaal speelt rond 2001, toen in Nederland mond-en-klauwzeer uitbrak.