Van den vos Reynaerde

Van den vos Reynaerde is een Middelnederlands dierenepos uit de dertiende eeuw en geldt als een van de hoogtepunten van de middeleeuwse literatuur in Europa. Het verhaal speelt zich af aan het hof van koning Nobel de leeuw, waar de sluwe vos Reynaerde wordt aangeklaagd. Het is een komisch, maar ook wreed en scherp verhaal over macht, list en hypocrisie.

Waar gaat Van den vos Reynaerde over?

Koning Nobel houdt hofdag. Bijna alle dieren komen, behalve Reynaerde de vos. Een voor een klagen de dieren hem aan: hij heeft hen bedrogen, beroofd en mishandeld. De koning stuurt boden om Reynaerde naar het hof te halen. Wat volgt is een reeks listige streken waarin de vos laat zien dat hij slimmer is dan iedereen om hem heen, de koning incluis.

Het verhaal leest als een satire. De dieren gedragen zich als edelen, geestelijken en boeren uit de middeleeuwse samenleving. Achter het dierenverhaal zit kritiek op hebzucht, op een hof dat zich laat misleiden en op de kerk.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Na de aanklachten van onder anderen Isegrim de wolf, het hondje Cortois en de haas Cuwaert besluit Nobel Reynaerde te dagen. De eerste bode is Bruun de beer. Reynaerde lokt hem met de belofte van honing naar een gespleten boomstam, waarin Bruun klem komt te zitten. De beer wordt door dorpelingen afgeranseld en keert zwaar gehavend terug. De tweede bode, Tibeert de kater, loopt in een strik in het huis van een priester en verliest een oog.

De derde bode is Grimbeert de das, een neef van Reynaerde. Hem lukt het wel de vos mee te krijgen. Onderweg biecht Reynaerde zijn zonden op. Aan het hof wordt hij ter dood veroordeeld. Onder de galg verzint hij een verhaal over een samenzwering tegen de koning en een verborgen schat. Nobel en vooral koningin Hersinde laten zich verleiden door de hebzucht. Reynaerde wordt vrijgelaten om op bedevaart te gaan.

Hij neemt Cuwaert de haas en Belijn de ram mee. Thuis in zijn burcht Malpertuus doodt hij Cuwaert. Belijn brengt een tas terug naar het hof waarin, zonder dat hij het weet, de kop van de haas zit. Pas dan begrijpt de koning dat hij bedrogen is. Belijn wordt als schuldige aangewezen en de vrede met Isegrim en Bruun wordt hersteld. Reynaerde zelf is ontkomen.

Thema's en motieven

• List en bedrog. Reynaerde wint telkens door taal: hij vleit, liegt en vertelt verhalen die precies op de zwakte van zijn tegenstander inspelen.
• Hebzucht. Bruun wil honing, Tibeert muizen, de koning goud. Steeds is begeerte de reden dat iemand in de val loopt.
• Kritiek op macht en rechtspraak. Het hof van Nobel is eerder dom en egoïstisch dan rechtvaardig.
• Religie en schijnheiligheid. De biecht en de bedevaart van Reynaerde zijn vroom op het oog, maar dienen alleen zijn eigen belang.

Personages

• Reynaerde: de vos, slim, welbespraakt en volkomen gewetenloos.
• Nobel: de leeuw, koning van de dieren; machtig, maar makkelijk te bespelen.
• Isegrim: de wolf, Reynaerdes grootste vijand.
• Bruun en Tibeert: de beer en de kater, de eerste twee boden.
• Grimbeert: de das, die Reynaerde steeds verdedigt.
• Cuwaert en Belijn: de haas en de ram, slachtoffers van de laatste list.

Stijl

De tekst is geschreven in gepaard rijm, zoals gebruikelijk in de Middelnederlandse epiek. Willem gebruikt veel dialoog, ironie en dubbelzinnige taal: wat Reynaerde zegt, betekent vaak iets anders dan wat de toehoorders denken. Ook de verteller zelf knipoogt regelmatig naar het publiek.

Ontvangst en bewerkingen

Er zijn twee volledige handschriften bewaard: het Comburgse handschrift (Stuttgart) en het Dyckse handschrift. Later ontstond een vervolg, Reynaerts historie, en het verhaal werd eeuwenlang herschreven, ook als kinderboek. Er bestaan verschillende moderne hertalingen, en het Waasland (tussen Gent en Antwerpen) profileert zich met wandel- en fietsroutes als het land van Reynaert, omdat veel plaatsnamen uit het verhaal daar te vinden zijn.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het verhaal is herkenbaar: mensen met macht die zich laten vleien, praatjesmakers die overal mee wegkomen. De humor werkt nog steeds, en het is fascinerend hoe modern de ironie aanvoelt voor een tekst van ruim zevenhonderd jaar oud.

Tips voor je leesdossier

• Lees een hertaling naast de oorspronkelijke tekst. De Middelnederlandse tekst staat gratis bij de DBNL.
• Bespreek of Reynaerde een held of een schurk is, en waarom de verteller zo dubbelzinnig is.
• Zoek per list uit op welke zwakte van het slachtoffer Reynaerde inspeelt.
• Vergelijk het met andere middeleeuwse werken zoals Karel ende Elegast of Elckerlijc, of bekijk oude drukken via Delpher.

Meer boeken per periode vind je in het overzicht van klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wie schreef Van den vos Reynaerde?

De schrijver noemt zichzelf Willem. Verder is weinig over hem bekend; hij was vermoedelijk een ontwikkelde Vlaming uit de dertiende eeuw.

Is Van den vos Reynaerde een fabel?

Niet precies. Het is een dierenepos: een lang verhalend gedicht met dieren als personages. Anders dan een fabel heeft het geen eenduidige moraal aan het eind.

Hoe loopt het af met Reynaerde?

Reynaerde ontsnapt aan zijn straf en blijft ongestraft. Een onschuldige, de ram Belijn, krijgt de schuld.

Waar kan ik de tekst lezen?

De Middelnederlandse tekst staat gratis online bij de DBNL. Hertalingen in modern Nederlands kun je lenen bij de bibliotheek.