Mariken van Nieumeghen

Mariken van Nieumeghen vertelt over een jong meisje uit de buurt van Nijmegen dat zeven jaar met de duivel optrekt en daarna berouw krijgt. Het werk verscheen rond 1515 in Antwerpen en is een mengvorm van toneel en verhalend proza. Het staat op de grens van middeleeuwen en renaissance.

Waar gaat Mariken van Nieumeghen over?

Mariken woont bij haar oom Gijsbrecht, een vrome priester. Hij stuurt haar naar Nijmegen om inkopen te doen. Omdat het laat wordt, vraagt ze onderdak bij haar tante, maar die scheldt haar uit en stuurt haar weg. Wanhopig en alleen in het donker roept Mariken in haar woede: God of de duivel, het maakt haar niet meer uit wie haar helpt.

Dan verschijnt Moenen, een man met één oog. Hij is in werkelijkheid de duivel. Hij belooft haar kennis, geld en plezier als ze met hem meegaat. Het verhaal gaat over verleiding, de vraag of je ooit te ver kunt zijn afgedwaald, en de kracht van berouw.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Moenen eist dat Mariken haar naam opgeeft, want die herinnert hem aan Maria. Ze worden het eens over Emmeken. Hij leert haar de zeven vrije kunsten, maar weigert haar te leren toveren. Samen vertrekken ze naar Antwerpen, waar ze in een herberg leven. Moenen lokt via Emmeken mannen naar de herberg, waarna er ruzies en moorden ontstaan. Zo gaan zeven jaar voorbij.

Emmeken krijgt heimwee en wil haar familie terugzien. Ze reizen naar Nijmegen, waar het op de markt kermis is. Daar wordt op een wagen het toneelstuk Masscheroen opgevoerd. In dat spel klaagt de duivel Masscheroen bij God dat de mensen steeds meer zondigen en vraagt hij meer macht. Maria pleit voor de mensen en zegt dat God genadig is voor wie berouw toont.

Emmeken is diep geraakt en krijgt berouw. Moenen pakt haar woedend op en werpt haar uit de lucht naar beneden, maar ze overleeft. Haar oom Gijsbrecht herkent haar. Omdat geen priester haar zonden durft te vergeven, gaan ze samen naar de paus in Rome. Die legt haar een boetedoening op: ze moet drie ijzeren ringen om nek en armen dragen tot ze vanzelf afvallen. Mariken treedt in in een klooster in Maastricht. Na vele jaren van boete vallen de ringen af: haar zonden zijn vergeven.

Thema's en motieven

• Zonde en berouw. Net als in Beatrijs is de les dat oprecht berouw altijd vergeving mogelijk maakt.
• Toneel in het toneel. Het wagenspel van Masscheroen is de spiegel die Mariken laat inzien wat ze heeft gedaan. Het stuk laat zo zien welke kracht toneel kan hebben.
• Kennis en verleiding. Mariken wil leren; Moenen gebruikt haar honger naar kennis om haar te verleiden. Dat past bij de beginnende renaissance.
• Naam en identiteit. Mariken wordt Emmeken: wie haar naam opgeeft, raakt ook zichzelf kwijt. De M blijft echter, als teken dat Maria niet helemaal verdwenen is.
• Het getal zeven. Zeven jaar zonde, de zeven vrije kunsten.

Personages

• Mariken / Emmeken: leergierig, wanhopig, later berouwvol.
• Moenen: de duivel in mensengedaante, herkenbaar aan zijn ene oog.
• Oom Gijsbrecht: priester, blijft zijn nicht trouw en zoekt haar.
• De tante: scheldt Mariken uit en is zo de aanleiding voor haar val.
• Masscheroen: de duivel uit het wagenspel.

Stijl

Het werk bestaat uit dialogen in verzen, afgewisseld met korte stukken proza waarin een verteller de handeling samenvat. Daardoor is het zowel een toneelstuk als een leesboek. Typisch voor de rederijkers zijn de kunstige versvormen en de lof op de retorica, de dichtkunst. Het stuk bevat ook humor, vooral in de scènes met Moenen.

Ontvangst en verfilming

Het boekje werd vaak herdrukt en er bestaat ook een Engelse versie, Mary of Nemmegen. In 1974 maakte Jos Stelling er een speelfilm van. In Nijmegen herinnert een beeld van Mariken op de Grote Markt aan het verhaal, en het stuk wordt nog regelmatig opgevoerd en bewerkt.

Waarom lees je het vandaag nog?

Mariken is geen passieve heldin, maar een jonge vrouw die zelf keuzes maakt, ook verkeerde. Haar verlangen naar kennis en vrijheid is herkenbaar. Het werk laat bovendien mooi zien hoe de overgang van middeleeuwen naar renaissance in de literatuur zichtbaar wordt.

Tips voor je leesdossier

• Bespreek de rol van het wagenspel Masscheroen: waarom brengt juist toneel Mariken tot inkeer?
• Leg uit welke middeleeuwse en welke renaissancekenmerken je in het werk ziet.
• Vergelijk Mariken met de non Beatrijs of met het spel Elckerlijc.
• De tekst staat gratis bij de DBNL; hertalingen kun je lenen bij de bibliotheek of als e-book.

Meer middeleeuwse werken vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Waarom heet Mariken Emmeken?

Moenen wil niet dat ze een naam draagt die op Maria lijkt. Ze kiest Emmeken, zodat ze in elk geval de M van Maria houdt.

Hoe lang leeft Mariken met de duivel?

Zeven jaar. Daarna krijgt ze berouw door het wagenspel dat ze in Nijmegen ziet.

Is Mariken van Nieumeghen verfilmd?

Ja, in 1974 door de Nederlandse regisseur Jos Stelling.

Wie schreef Mariken van Nieumeghen?

De schrijver is onbekend. Het werk werd rond 1515 in Antwerpen gedrukt door Willem Vorsterman.