De kleine Johannes

De kleine Johannes van Frederik van Eeden is een sprookjesachtig verhaal over een jongen die de natuur en het leven probeert te begrijpen. Het lijkt een kinderboek, maar het is een filosofische vertelling voor volwassenen over verwondering, kennis en zingeving. Het boek werd in veel talen vertaald en is een van de bekendste werken van de Tachtigers.

Waar gaat De kleine Johannes over?

Johannes is een jongen die in een oud huis met een grote tuin woont, met zijn vader en zijn hond Presto. Hij houdt van de natuur en vraagt zich van alles af. Op een avond ontmoet hij in een bootje op de vijver Windekind, een elfachtig wezen dat in een blauwe winde woont. Windekind neemt hem mee in de wereld van de dieren en planten: Johannes wordt klein, praat met kevers, mieren en konijnen en leert de natuur van binnenuit kennen.

Maar Johannes wil meer. Hij wil weten hoe alles in elkaar zit en waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Die zoektocht naar het ene antwoord vormt de kern van het verhaal en brengt hem in contact met figuren die hem iets heel anders leren dan Windekind.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Windekind vertelt Johannes over een boek waarin staat waarom alles is zoals het is. Johannes wil dat boek vinden. Een kabouter, Wistik, belooft hem te helpen zoeken. Johannes verliest daarmee het vertrouwen van Windekind, die verdwijnt. Wistik brengt hem in contact met Pluizer, een spottend wezen dat alles wil ontleden en begrijpen met verstand en wetenschap.

Pluizer neemt Johannes mee naar de wereld van de mensen en naar dokter Cijfer, een geleerde die met zijn kennis alles probeert te verklaren. Johannes ziet hoe de natuur in een laboratorium wordt opengesneden en geteld. De betovering verdwijnt. Hij wordt eenzaam, en de dood van zijn vader, die hij moet meemaken, raakt hem diep. Ook de verliefdheid op het meisje Robinetta brengt niet het antwoord dat hij zoekt.

Aan het einde staat Johannes tussen twee wegen: Windekind roept hem terug naar de natuur, maar er verschijnt ook een eenvoudige, lijdende man die naar de stad en de mensen gaat. Johannes kiest ervoor die mens te volgen, naar de grote, donkere stad, waar de mensheid is met al haar verdriet. In de latere delen werkt Van Eeden zijn verdere levensweg uit.

Thema's en motieven

• Verwondering tegenover verstand. Windekind staat voor gevoel en intuïtie, Pluizer en Cijfer voor koele wetenschap.
• De zoektocht naar zin. Johannes zoekt het boek dat alles verklaart, maar ontdekt dat zo'n antwoord niet bestaat.
• Natuur. Het boek is een ode aan de natuur, met prachtige beschrijvingen van planten en dieren.
• Dood en lijden. De dood van de vader en de keuze aan het eind geven het boek een religieuze, bijna christelijke lading.
• Opgroeien. Het verhaal laat het verlies van de kinderlijke onschuld zien.

Personages

• Johannes: nieuwsgierig, gevoelig jongetje dat volwassen wordt.
• Windekind: elfachtig wezen, staat voor natuur en gevoel.
• Wistik: kabouter die op zoek is naar het boek.
• Pluizer: spottende figuur die alles wil ontleden.
• Dokter Cijfer: geleerde die alles in getallen vangt.
• Presto: de hond van Johannes.
• Robinetta: het meisje op wie Johannes verliefd wordt.

Stijl

Van Eeden schrijft in een poëtische, sprookjesachtige stijl. De namen zijn betekenisvol: Pluizer "pluist alles uit", Cijfer telt. Daardoor is het verhaal goed te lezen als allegorie. De natuurbeschrijvingen zijn zintuiglijk en gedetailleerd, zoals de Tachtigers dat graag deden. Het boek wordt verteld door een verteller die de lezer soms aanspreekt.

Ontvangst

Het eerste deel verscheen in het eerste nummer van De Nieuwe Gids en was meteen een succes. Het werd in tientallen talen vertaald. Van Eeden, die arts en psychiater was, schreef later onder meer Van de koele meren des doods en richtte de woonkolonie Walden op.

Waarom lees je het vandaag nog?

De spanning tussen wetenschap en verwondering is nog altijd actueel. Het boek is kort, mooi geschreven en geeft veel stof om over te praten: wat kun je weten, en wat moet je voelen? Het is daarnaast een goede kennismaking met de Beweging van Tachtig.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit wat de verschillende figuren symboliseren.
• Bespreek de keuze aan het eind: waarom volgt Johannes niet Windekind?
• Zoek kenmerken van de Tachtigers, zoals de aandacht voor gevoel en zintuiglijke beschrijving.
• De tekst staat gratis bij de DBNL; het boek is ook te leen bij de bibliotheek of als e-book.
• Vergelijk het boek met Eline Vere, dat rond dezelfde tijd verscheen maar heel anders is.

Meer boeken uit de negentiende eeuw vind je in het overzicht van klassiekers.

Veelgestelde vragen

Is De kleine Johannes een kinderboek?

Het lijkt op een sprookje voor kinderen, maar de vragen die het stelt over kennis, dood en zingeving zijn bedoeld voor volwassenen.

Wie is Windekind?

Windekind is een elfachtig wezen dat in een blauwe winde woont. Hij laat Johannes de natuur zien en staat voor gevoel en verbeelding.

Wanneer verscheen De kleine Johannes?

Het eerste deel verscheen in 1885 in De Nieuwe Gids en in 1887 als boek. De vervolgdelen kwamen in 1905 en 1906.

Wat betekent het einde?

Johannes kiest voor de mensen en hun verdriet in plaats van voor een droomwereld. Veel lezers zien daarin een religieuze of sociale boodschap.