Van de koele meren des doods

Van de koele meren des doods is een psychologische roman van Frederik van Eeden uit 1900. Het boek volgt het leven van Hedwig Marga de Fontayne, een gevoelige vrouw uit een welgestelde familie, van haar jeugd tot haar laatste jaren. Van Eeden, die arts en psychiater was, schreef een van de eerste Nederlandse romans waarin het innerlijk van een vrouw zo uitgebreid wordt verkend.

Waar gaat Van de koele meren des doods over?

Hedwig groeit op op een landgoed, in een rijk maar kil gezin. Ze is een fantasierijk, overgevoelig meisje dat veel alleen is. Ze worstelt met schuldgevoel over haar lichaam en haar verlangens, die in haar strenge opvoeding als zondig gelden. Als volwassen vrouw zoekt ze naar liefde en betekenis, maar haar huwelijk en haar keuzes brengen haar steeds verder in de problemen.

Het boek is een levensverhaal dat langs de grenzen van waanzin, verslaving en geloof gaat. Het stelt de vraag of een mens kan ontsnappen aan wat aanleg en omgeving voor hem lijken te hebben bepaald.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Na de dood van haar moeder gaat Hedwigs vader drinken en raakt het familiekapitaal op. Hedwig trouwt met Gerard Wijbrands, een fatsoenlijke maar saaie man. Het huwelijk is ongelukkig; ze voelt zich niet gezien. Wanneer ze de pianist Ritsaart ontmoet, wordt ze hartstochtelijk verliefd. Ze verlaat haar man en gaat met Ritsaart naar Engeland.

Daar krijgt ze een kind, dat na een paar maanden sterft. Ritsaart laat haar in de steek. Hedwig raakt in een diepe crisis en neemt het lichaampje van het kind in een koffertje mee naar Parijs. In Parijs raakt ze verslaafd aan morfine en prostitueert ze zich om haar verslaving te betalen.

Ze wordt opgenomen in de Parijse kliniek La Salpêtrière. Met hulp van de non zuster Paula vecht ze zich los van haar verslaving en vindt ze rust in een eenvoudig, gelovig leven. Hedwig keert terug naar Nederland en brengt haar laatste jaren door bij een boerenfamilie die vroeger op het landgoed van haar familie woonde. Ze sterft in vrede.

Thema's en motieven

• Schuld en seksualiteit. Hedwigs strenge opvoeding maakt dat ze zich voor haar verlangens schaamt. Dat speelt haar haar hele leven parten.
• Waanzin en genezing. Van Eeden gebruikte zijn kennis als psychiater: het boek beschrijft angsten, hallucinaties en verslaving van binnenuit.
• Naturalisme en verlossing. Lange tijd lijkt Hedwigs lot vast te liggen, zoals in naturalistische romans. Toch vindt ze een uitweg, via zorg en geloof.
• Water en dood. De titel verwijst naar het verlangen naar rust en het einde; water keert in het boek vaak terug.
• Moederschap. Het verlies van haar kind is het dieptepunt van haar leven.

Personages

• Hedwig Marga de Fontayne: de hoofdpersoon, gevoelig, gepassioneerd en kwetsbaar.
• Gerard Wijbrands: haar echtgenoot, keurig maar zonder begrip voor haar binnenwereld.
• Ritsaart: de pianist op wie Hedwig verliefd wordt.
• Zuster Paula: de non die haar in Parijs helpt genezen.
• Hedwigs vader: raakt na de dood van zijn vrouw aan de drank.

Stijl

Het verhaal wordt grotendeels verteld vanuit Hedwigs beleving. Van Eeden beschrijft gedachten, dromen en waanbeelden zeer gedetailleerd, wat het boek een bijna klinische precisie geeft. Tegelijk is de taal poëtisch en zintuiglijk, in de lijn van de Tachtigers. De opbouw is chronologisch, van kindertijd tot ouderdom.

Ontvangst en verfilming

Het boek kreeg veel aandacht vanwege de openhartige behandeling van seksualiteit en verslaving. In 1982 verscheen de verfilming van Nouchka van Brakel, met Renée Soutendijk als Hedwig. Die film bracht het boek opnieuw onder de aandacht van een groot publiek.

Waarom lees je het vandaag nog?

Onderwerpen als psychische problemen, verslaving en de druk van een strenge opvoeding zijn nog altijd herkenbaar. Het boek laat zien hoe een vrouw rond 1900 weinig ruimte kreeg om zichzelf te zijn. Het is ook een hoopvol verhaal: Hedwig vindt uiteindelijk vrede.

Tips voor je boekverslag

• Bespreek de titel: wat zijn de "koele meren des doods" voor Hedwig?
• Leg uit waar je naturalistische elementen ziet, en waar het boek daarvan afwijkt.
• Vergelijk Hedwig met Eline Vere: twee gevoelige vrouwen met een heel ander einde.
• Bekijk de verfilming en vergelijk die met het boek.
• De tekst staat gratis bij de DBNL en is te leen bij de bibliotheek of als e-book.

Van Van Eeden lees je ook De kleine Johannes. Meer boeken uit deze periode vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wie is de hoofdpersoon van Van de koele meren des doods?

De hoofdpersoon is Hedwig Marga de Fontayne, een vrouw uit een rijke familie wier leven je volgt van haar jeugd tot haar dood.

Is Van de koele meren des doods verfilmd?

Ja, in 1982 door Nouchka van Brakel, met Renée Soutendijk in de hoofdrol.

Waarom is het boek bijzonder?

Het beschrijft heel openhartig de psychische problemen, seksualiteit en verslaving van een vrouw. Van Eeden gebruikte daarbij zijn kennis als psychiater.

Hoe eindigt het boek?

Hedwig overwint haar morfineverslaving en brengt haar laatste jaren in rust door bij een boerenfamilie in Nederland.