Frederik van Eeden

Frederik van Eeden (1860–1932) was schrijver, psychiater en wereldverbeteraar. Hij schreef het sprookjesachtige De kleine Johannes en de psychologische roman Van de koele meren des doods, over een vrouw die ten onder gaat aan verslaving en schuldgevoel. Daarnaast stichtte hij in Bussum de idealistische woonkolonie Walden.

Leven

Van Eeden werd op 3 april 1860 in Haarlem geboren. Zijn vader was botanicus en directeur van het Koloniaal Museum in Haarlem, wat zijn liefde voor de natuur verklaart. Hij studeerde medicijnen in Amsterdam en vestigde zich als arts. In 1887 begon hij met Albert Willem van Renterghem in Amsterdam een kliniek voor psychotherapie, waar hypnose en suggestie werden toegepast. Dat was een van de eerste in zijn soort in Nederland.

Als schrijver hoorde hij bij de Tachtigers. In 1885 was hij een van de oprichters van het tijdschrift De Nieuwe Gids, waarin ook De kleine Johannes voor het eerst verscheen. Later raakte hij in conflict met andere Tachtigers, onder wie Willem Kloos.

Rond 1900 werd Van Eeden steeds meer maatschappelijk betrokken. In 1898 stichtte hij in Bussum de kolonie Walden, een gemeenschap waar mensen samen leefden en werkten volgens socialistische en idealistische principes. Het project ging in 1907 failliet en Van Eeden hield er grote schulden aan over. Hij zocht daarna troost en antwoorden in het geloof en liet zich in 1922 katholiek dopen. Hij overleed op 16 juni 1932 in Bussum. Zijn dagboeken, die hij tientallen jaren bijhield, zijn een belangrijke bron voor zijn tijd.

Stijl en thema's

Van Eeden schreef in heel verschillende stijlen. De kleine Johannes is een symbolisch sprookje: een jongen die met natuurwezens praat, leert gaandeweg dat de wereld harder is dan hij dacht en zoekt naar de zin van het leven. Van de koele meren des doods is daarentegen een realistische, psychologische roman die laat zien hoe goed Van Eeden als arts de menselijke geest begreep.

Terugkerende thema's zijn de zoektocht naar zuiverheid en waarheid, de spanning tussen lichaam en geest, en de vraag hoe je een goed leven leidt. Hij interesseerde zich ook voor dromen. In een Engelstalig artikel uit 1913 introduceerde hij de term 'lucid dream', een helder of bewust beleefde droom, die in de psychologie nog wordt gebruikt.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Van Eeden nu nog?

Van de koele meren des doods is een van de eerste Nederlandse romans waarin een vrouw zo indringend van binnenuit wordt beschreven. Hedwig Marga de Fontayne groeit op in een strenge omgeving, worstelt met haar seksualiteit, raakt verslaafd aan morfine en vindt uiteindelijk rust. Het boek gaat over thema's als schaamte, verslaving en geestelijke gezondheid die nu nog net zo actueel zijn. Het werd in 1982 verfilmd door Nouchka van Brakel.

De kleine Johannes spreekt juist lezers aan die van fantasie en filosofie houden. Het boek wordt soms vergeleken met De kleine prins, al is het veel ouder.

Waar begin je?

Begin met De kleine Johannes als je van sprookjes en symboliek houdt, of met Van de koele meren des doods als je liever een psychologische roman leest. Beide zijn goed te volgen zonder voorkennis. Wil je de man zelf leren kennen, dan kun je een bloemlezing uit zijn dagboeken lenen.

Zijn mede-Tachtiger Herman Gorter maakte een vergelijkbare ontwikkeling door, van vernieuwende dichter naar maatschappelijk geëngageerde socialist.

Van Eeden lenen in de bibliotheek

Zijn bekendste romans zijn in veel bibliotheken te leen en vaak te reserveren als ze niet in je vestiging staan. Kijk ook bij de e-books en luisterboeken van de online bibliotheek. Zijn verzamelde werk en dagboeken zijn gratis te lezen bij de DBNL.

Veelgestelde vragen

Waar gaat De kleine Johannes over?

Over een jongen die met elfjes en natuurwezens praat en op zoek gaat naar het 'boek' dat alle vragen beantwoordt. Gaandeweg verliest hij zijn kinderlijke onschuld en vindt hij een nieuwe manier om naar het leven te kijken.

Wat was Walden van Frederik van Eeden?

Een woon- en werkkolonie in Bussum, opgericht in 1898, waar mensen samen leefden volgens idealistische en socialistische ideeën. De kolonie ging in 1907 failliet.

Was Frederik van Eeden psychiater?

Ja, hij was arts en begon in 1887 met Van Renterghem een kliniek voor psychotherapie in Amsterdam. Die kennis is goed te zien in Van de koele meren des doods.