Herman Heijermans

Herman Heijermans (1864–1924) was de belangrijkste Nederlandse toneelschrijver rond 1900. Zijn bekendste stuk is Op hoop van zegen (1900), over vissers en hun vrouwen in een dorp aan de Noordzee, die het leven moeten wagen op een rot schip. Daarnaast schreef hij romans en honderden korte schetsen onder het pseudoniem Samuel Falkland.

Leven

Herman Heijermans werd op 3 december 1864 in Rotterdam geboren, in een joods gezin. Zijn vader was journalist. Heijermans probeerde het eerst in de handel, maar dat mislukte, en hij koos voor de journalistiek en het schrijven. In de jaren negentig van de negentiende eeuw woonde en werkte hij in Amsterdam, waar hij in aanraking kwam met het socialisme.

Zijn eerste toneelstuk, Dora Kremer, verscheen in 1893. Datzelfde jaar liet hij de eenakter Ahasverus opvoeren onder de naam Ivan Jelakowitch, een zogenaamd Russische auteur. Toen het stuk goed ontvangen werd, maakte hij bekend dat hij het zelf had geschreven, een spottende reactie op critici die buitenlandse stukken automatisch hoger aansloegen.

De doorbraak kwam met Ghetto (1898) en vooral Op hoop van zegen (1900). De meeste van zijn stukken werden gespeeld door De Nederlandsche Tooneelvereeniging, vaak met actrice Esther de Boer-van Rijk in de hoofdrol. Zij speelde jarenlang Kniertje, de vissersweduwe uit Op hoop van zegen.

Een aantal jaren woonde Heijermans in Berlijn. Na zijn terugkeer in 1912 richtte hij zijn eigen gezelschap op, de NV Tooneelvereeniging, dat in 1922 failliet ging. Hij overleed op 22 november 1924 in Zandvoort aan keelkanker.

Stijl en thema's

Heijermans schreef in de geest van het naturalisme: hij liet gewone mensen zien in hun echte omgeving, met hun eigen taal. Waar veel toneel uit zijn tijd over de burgerij ging, zette hij vissers, mijnwerkers, arbeiders en arme joodse Amsterdammers op het podium. Zijn dialogen zijn levendig en zitten dicht op de spreektaal.

Zijn werk is sociaal bewogen. In Op hoop van zegen zie je reder Bos, die een slecht schip toch laat uitvaren omdat het verzekerd is. De vrouwen thuis betalen de prijs. Het stuk droeg bij aan het maatschappelijk debat over veiligheid op zee, dat in 1909 leidde tot de Schepenwet. In Ghetto gaat het over een jonge joodse man die met de strenge tradities van zijn vader breekt.

Naast het toneel schreef hij de Schetsen van Samuel Falkland, achttien bundels die tussen 1897 en 1914 verschenen. Deze korte stukjes, de 'Falklandjes', zijn kleine verhalen en observaties over het dagelijks leven, vaak geestig en soms ontroerend. Ze werden oorspronkelijk in de krant gepubliceerd.

Belangrijkste werken

Kamertjeszonde is een deels autobiografische roman over een jongeman in Amsterdam. Diamantstad beschrijft de armoede in de joodse buurt van Amsterdam rond de diamantindustrie. Op hoop van zegen staat in de canon van de Nederlandse letterkunde en wordt nog regelmatig opgevoerd.

Waar begin je?

• Instappen: Op hoop van zegen. Een toneelstuk leest snel, en dit is het stuk dat iedereen kent. De zin 'De vis wordt duur betaald' komt eruit en wordt nog altijd aangehaald.
• Proza: een bloemlezing uit de Falklandjes. Ze zijn kort en laten zien hoe scherp Heijermans het leven van alledag observeerde.
• Verdieping: Ghetto en Diamantstad, voor wie wil weten hoe het joodse Amsterdam van rond 1900 eruitzag.

Wie de literatuur van deze periode wil verkennen, kan Heijermans vergelijken met de sociaal bewogen Herman Gorter en met Frederik van Eeden, die net als hij nadacht over een rechtvaardiger samenleving. Louis Couperus schreef in dezelfde jaren juist over de Haagse burgerij. De aanklacht tegen uitbuiting doet ook denken aan Max Havelaar.

Herman Heijermans in de bibliotheek

Bibliotheken hebben vaak een uitgave van Op hoop van zegen en verzameld toneelwerk in de collectie, soms in het magazijn. Omdat het werk rechtenvrij is, vind je de teksten ook online, onder meer bij de DBNL. Oude kranten waarin de Falklandjes verschenen, zijn te doorzoeken via Delpher van de Koninklijke Bibliotheek. Een deel van zijn werk is ook als e-book te lenen.

Veelgestelde vragen

Waar gaat Op hoop van zegen over?

Over een vissersdorp waar weduwe Kniertje al haar man en zoons op zee heeft verloren. Reder Bos laat een gammel schip uitvaren, met haar laatste zoons aan boord. Het stuk laat zien hoe armoede mensen dwingt hun leven te riskeren.

Wat zijn de Falklandjes?

Korte schetsen die Heijermans tussen 1897 en 1914 onder het pseudoniem Samuel Falkland in de krant publiceerde. Ze werden gebundeld in achttien delen.

Waarom gebruikte Heijermans het pseudoniem Ivan Jelakowitch?

Hij liet in 1893 Ahasverus opvoeren alsof het door een Rus was geschreven. Toen het stuk goed ontvangen werd, onthulde hij dat het van hem was, om te laten zien dat critici Nederlands werk te snel onderschatten.

Wordt Op hoop van zegen nog opgevoerd?

Ja, het stuk wordt nog regelmatig door gezelschappen gespeeld en is ook meerdere keren verfilmd. Het is een vaste titel in overzichten van het Nederlandse toneel.