Max Havelaar

Max Havelaar, of de koffi-veilingen der Nederlandsche Handel-Maatschappy van Multatuli verscheen in 1860 en wordt vaak het belangrijkste boek uit de Nederlandse literatuur genoemd. Het is een aanklacht tegen de uitbuiting van de Javaanse bevolking in Nederlands-Indië. Tegelijk is het een vernieuwende, soms heel grappige roman waarin verschillende vertellers elkaar afwisselen.

Waar gaat Max Havelaar over?

Het boek begint niet in Indië, maar in Amsterdam. Batavus Droogstoppel, een gierige en bekrompen koffiemakelaar van de Lauriergracht nummer 37, krijgt een pak papieren in handen van een oude schoolvriend, die hij "Sjaalman" noemt. Droogstoppel wil er een boek over de koffiehandel van maken en laat een Duitse leerjongen, Stern, het werk doen. Stern vertelt echter het verhaal van Max Havelaar, een Nederlandse bestuursambtenaar op Java.

Havelaar wordt assistent-resident van Lebak en ontdekt dat de bevolking wordt uitgebuit door inlandse hoofden, terwijl het Nederlandse bestuur wegkijkt. Hij besluit in te grijpen. Het verhaal laat zien hoe het koloniale systeem werkte en wat het kostte om je ertegen te verzetten.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Havelaar komt met zijn vrouw Tine en zijn zoontje Max aan in Lebak. Hij maakt kennis met controleur Verbrugge en met de regent, Adhipatti Karta Natta Negara, die familie is van een machtige regent in de buurt. Havelaar hoort dat de regent de bevolking dwingt onbetaald te werken en dat hij buffels en ander bezit van boeren in beslag neemt. Ook zijn voorganger, Slotering, wilde daar iets aan doen en stierf plotseling, mogelijk door vergiftiging.

Midden in het boek staat het verhaal van Saïdjah en Adinda: een Javaanse jongen wiens familie keer op keer haar buffels kwijtraakt aan de regent, waarna zijn ouders sterven. Saïdjah trekt weg om geld te verdienen en belooft met Adinda te trouwen. Als hij terugkomt, is zij met haar familie gevlucht. Hij volgt haar naar de Lampongs, waar een opstand door Nederlandse troepen wordt neergeslagen; het loopt voor beiden slecht af. Het is het beroemdste en meest aangrijpende deel van het boek.

Havelaar klaagt de regent officieel aan bij resident Slijmering. Die wil geen moeilijkheden en steunt Havelaar niet. Havelaar wordt overgeplaatst en neemt daarop ontslag. Hij reist naar Batavia om de gouverneur-generaal te spreken, maar wordt niet ontvangen. Aan het eind neemt Multatuli zelf het woord. Hij verklaart dat hij het boek schreef om gehoord te worden en richt zich rechtstreeks tot koning Willem III, met de vraag of het zijn wil is dat zijn Javaanse onderdanen zo worden behandeld.

Thema's en motieven

• Koloniale uitbuiting. Het boek toont het cultuurstelsel en het systeem waarin Nederlandse ambtenaren en inlandse hoofden samen profiteerden van de bevolking.
• Recht en onrecht. Havelaar is een idealist die rechtvaardigheid boven zijn carrière stelt.
• Hypocrisie van de burgerij. Droogstoppel staat voor de Nederlandse koopman die alleen aan winst denkt en zich achter "waarheid" en fatsoen verschuilt.
• Schrijven als daad. Het boek wil iets veranderen in de werkelijkheid, niet alleen vermaken.

Personages

• Max Havelaar: idealistische, welbespraakte ambtenaar, gebaseerd op Douwes Dekker zelf.
• Tine: zijn trouwe vrouw.
• Batavus Droogstoppel: koffiemakelaar, ik-verteller van het raamverhaal.
• Stern: Duitse jongeman die het verhaal van Havelaar schrijft.
• Sjaalman: de arme man met de papieren, eigenlijk Havelaar zelf.
• Verbrugge en Duclari: Nederlandse collega's in Lebak.
• Saïdjah en Adinda: hoofdpersonen van het ingevoegde verhaal.

Stijl

De opbouw is ongewoon voor die tijd. Er zijn meerdere vertellers (Droogstoppel, Stern en aan het slot Multatuli), het boek bevat brieven, gedichten, toespraken en voetnoten, en de toon wisselt tussen satire, ontroering en woede. Droogstoppel is een van de grappigste personages uit de Nederlandse literatuur, juist omdat hij zichzelf zo serieus neemt. De stijl is levendig en direct, en Multatuli geldt als een vernieuwer van het Nederlandse proza.

Ontvangst en verfilming

Het boek maakte veel los, ook in de politiek, en droeg bij aan de discussie over het koloniale beleid. In 1976 maakte Fons Rademakers een verfilming met Peter Faber als Havelaar. Het Fairtrade-keurmerk Max Havelaar, opgericht in 1988, is naar het boek vernoemd. In 2002 riep de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde Max Havelaar uit tot belangrijkste Nederlandstalige literaire werk.

Waarom lees je het vandaag nog?

Vragen over eerlijke handel, uitbuiting en verantwoordelijkheid zijn nog steeds actueel. Het boek laat bovendien zien hoe literatuur de maatschappij kan beïnvloeden. Je moet wel even door de eerste hoofdstukken heen, maar Droogstoppel maakt dat de moeite waard.

Tips voor je boekverslag

• Maak een schema van de vertellers en de verhaallagen.
• Bespreek of Havelaar een held is of ook naïef en eigenwijs.
• Vergelijk de manier waarop Droogstoppel en Stern schrijven.
• Leg uit waarom Saïdjah en Adinda zo'n belangrijke rol speelt.
• De tekst staat gratis bij de DBNL; manuscripten van Multatuli zijn te zien in het Literatuurmuseum.
• Vergelijk het boek met Oeroeg of Het land van herkomst, die ook over Indië gaan.

Meer klassiekers vind je in het overzicht; het boek is ook te leen als e-book.

Veelgestelde vragen

Wat betekent Multatuli?

Multatuli is Latijn voor "ik heb veel gedragen" of "ik heb veel geleden". Eduard Douwes Dekker koos die naam omdat hij vond dat hem veel onrecht was aangedaan.

Is Max Havelaar een waar verhaal?

Het boek is gebaseerd op de ervaringen van Douwes Dekker als assistent-resident van Lebak in 1856. Het is wel een roman: Multatuli koos zelf wat hij vertelde en hoe.

Wie is Batavus Droogstoppel?

Droogstoppel is een Amsterdamse koffiemakelaar en een van de vertellers. Hij staat voor de hebzuchtige, bekrompen burger.

Is Max Havelaar verfilmd?

Ja, in 1976 door Fons Rademakers, met Peter Faber in de titelrol.