Beatrijs

Beatrijs is een Middelnederlandse Marialegende over een non die uit liefde haar klooster verlaat. Het gedicht wordt gezien als een van de mooiste teksten uit de Nederlandse middeleeuwen. Het enige bewaarde handschrift ligt in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.

Waar gaat Beatrijs over?

Beatrijs is kosteres in een klooster: zij luidt de klokken en zorgt voor de kapel. Ze is mooi, vroom en bijzonder toegewijd aan Maria. Toch kan ze de liefde voor de jongen met wie ze als kind is opgegroeid niet vergeten. Op een dag besluit ze het klooster te verlaten om met hem te leven.

Wat er daarna met haar gebeurt, is een verhaal over liefde, schuld en vergeving. De kern is een wonder dat laat zien hoe groot de genade van Maria is voor wie berouw heeft.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Beatrijs laat haar geliefde weten dat ze met hem wil vluchten. Voor ze het klooster verlaat, legt ze haar kloosterkleed en de sleutels van de kerk neer bij het beeld van Maria en bidt om bescherming. 's Nachts vertrekt ze met de jongeman. In een bos overnachten ze; daar slapen ze voor het eerst samen. In een stad gaan ze wonen en leven ze zeven jaar gelukkig. Ze krijgen twee kinderen.

Als het geld op is, laat haar minnaar haar in de steek. Om haar kinderen te voeden wordt Beatrijs prostituee, opnieuw zeven jaar lang. Uiteindelijk krijgt ze berouw en gaat ze bedelend met haar kinderen terug naar de omgeving van het klooster. Daar hoort ze tot haar verbazing dat niemand haar heeft gemist: de kosteres heeft al die tijd haar werk gedaan.

Na verschijningen in haar dromen begrijpt Beatrijs wat er is gebeurd. Maria heeft al die jaren haar plaats ingenomen. Beatrijs keert terug in het klooster, vindt haar kleed en sleutels terug bij het altaar en neemt haar taak weer op. Ze biecht haar zonden op aan een abt, die het verhaal doorvertelt zodat anderen ervan kunnen leren.

Thema's en motieven

• Aardse liefde tegenover hemelse liefde. Beatrijs moet kiezen tussen haar geliefde en haar leven als bruid van Christus.
• Zonde, berouw en vergeving. De boodschap is dat geen zonde te groot is als je oprecht berouw toont.
• Maria als bemiddelaar. Maria beschermt de mensen die haar trouw blijven, zelfs als ze zondigen.
• Het getal zeven. Zeven jaar liefde en zeven jaar ellende: de symmetrie onderstreept de opbouw van val en terugkeer.
• De sleutels. Beatrijs legt ze neer en vindt ze terug: een teken van haar taak en van Maria's zorg.

Personages

• Beatrijs: kosteres van het klooster, verliefd, later diep berouwvol.
• De jongeling: haar jeugdliefde; hij heeft geen naam en laat haar uiteindelijk in de steek.
• Maria: neemt in het geheim de plaats van Beatrijs in.
• De abt: hoort Beatrijs' biecht en geeft het verhaal door.

Stijl

Het gedicht is geschreven in gepaard rijm. De dichter heeft oog voor gevoel: het afscheid van Beatrijs bij het Mariabeeld en haar wanhoop later behoren tot de ontroerendste passages uit de middeleeuwse literatuur. Er is een verteller die zich soms tot het publiek richt en de les van het verhaal benadrukt. Het verhaal bestond al in andere talen; de Nederlandse versie valt op door haar verfijning.

Ontvangst en bewerkingen

Het handschrift kwam in de negentiende eeuw in de belangstelling en groeide uit tot een vast onderdeel van het literatuuronderwijs. De dichter P.C. Boutens maakte in 1908 een bekende bewerking. Ook in andere talen is het verhaal van de non die door Maria wordt vervangen bekend, onder meer als legende van de kosteres.

Waarom lees je het vandaag nog?

De vragen in Beatrijs zijn nog altijd actueel: mag je kiezen voor liefde als dat tegen je beloften ingaat? Wat doe je als je diep valt? Het gedicht is mild voor de hoofdpersoon en daardoor verrassend menselijk.

Tips voor je leesdossier

• Bekijk het oorspronkelijke handschrift: de KB bewaart het in haar collectie en heeft het gedigitaliseerd. De tekst staat ook bij de DBNL.
• Bespreek hoe de schrijver over Beatrijs oordeelt: veroordeelt hij haar, of juist niet?
• Let op de symmetrische opbouw (klooster, wereld, klooster) en het getal zeven.
• Vergelijk Beatrijs met Mariken van Nieumeghen: ook daar draait het om zonde en berouw.

Meer middeleeuwse werken vind je in het overzicht van klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wie heeft Beatrijs geschreven?

De dichter is onbekend. Het verhaal is overgeleverd in één handschrift van rond 1374, maar de tekst kan ouder zijn.

Wat is een Marialegende?

Een Marialegende is een verhaal over een wonder dat Maria verricht, vaak om een zondaar te helpen. Het doel was gelovigen te stichten.

Hoe lang is Beatrijs weg uit het klooster?

In totaal veertien jaar: zeven jaar leeft ze met haar geliefde, zeven jaar daarna in armoede als prostituee.

Waar ligt het handschrift van Beatrijs?

Het handschrift wordt bewaard in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag.