Sara Burgerhart

Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart van Betje Wolff en Aagje Deken verscheen in 1782 en geldt als de eerste oorspronkelijke Nederlandse roman in brieven. Het boek volgt een levenslustige jonge vrouw in Amsterdam die haar eigen weg zoekt. Het is een typisch werk van de Verlichting: vermakelijk, maar ook bedoeld om de lezer iets te leren.

Waar gaat Sara Burgerhart over?

Sara is een jonge wees uit een welgesteld Amsterdams gezin. Ze woont bij haar tante Zuzanna Hofland, een streng gelovige vrouw die hoort bij de "fijnen", een orthodoxe stroming binnen de protestantse kerk. In dat huis mag niets: geen mode, geen plezier, geen vrolijkheid. Sara houdt het er niet uit en besluit op kamers te gaan wonen.

Haar nieuwe vrijheid brengt plezier, nieuwe vriendschappen en verliefdheid, maar ook gevaren. Omdat het verhaal in brieven wordt verteld, lees je de gebeurtenissen steeds vanuit een ander personage, met hun eigen stem, humor en vooroordelen.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Sara verlaat het huis van haar schijnheilige tante en gaat wonen in een fatsoenlijk pension, waar ze vriendinnen maakt. Haar voogd, de goedhartige oudere heer Abraham Blankaart, steunt haar en kijkt kritisch naar tante Hofland en haar vrome kennissen, onder wie de huichelachtige broeder Benjamin en juffrouw Slimpslamp. Hun brieven staan vol vrome taal en roddel.

Sara geniet van uitjes, mode en gezelschap. Ze leert de serieuze, deugdzame Hendrik Edeling kennen, maar haar levenslust en lichtgelovigheid maken haar ook kwetsbaar. Een man die zich als heer voordoet, meneer R., maakt misbruik van haar vertrouwen. Hij lokt haar met een smoes naar een huis waar hij haar wil verleiden en onteren. Ternauwernood ontsnapt Sara.

Het voorval schokt haar diep. Ze komt tot inkeer en beseft dat vrijheid ook verantwoordelijkheid vraagt. Uiteindelijk trouwt ze met Hendrik Edeling en wordt ze een verstandige, gelukkige echtgenote: precies de "goede burgeres" die de schrijfsters voor ogen hadden.

Thema's en motieven

• Opvoeding en zelfstandigheid. Hoe word je een verstandige volwassene? De schrijfsters waarschuwen jonge vrouwen voor overdreven levenslust, maar ook voor een te strenge opvoeding.
• Schijnheiligheid. De "fijnen" worden scherp en grappig neergezet als mensen die vroomheid gebruiken voor eigen gewin.
• Verlichting en verdraagzaamheid. Redelijkheid, deugd en matig geloof zijn de idealen van het boek.
• De positie van vrouwen. Sara is wees en ongehuwd; haar vrijheid is beperkt door geld, familie en reputatie.
• Burgerlijkheid. De naam "Burgerhart" zegt het al: het boek gaat over de waarden van de burgerij.

Personages

• Sara Burgerhart: vrolijk, eerlijk, impulsief en uiteindelijk wijzer.
• Zuzanna Hofland: haar tante, vroom op het oog, maar hardvochtig en hebzuchtig.
• Abraham Blankaart: Sara's voogd, een gulle en humoristische oude man, een van de populairste figuren uit het boek.
• Hendrik Edeling: de deugdzame man met wie Sara trouwt.
• Meneer R.: de schurk die Sara wil misbruiken.
• Juffrouw Slimpslamp en broeder Benjamin: de schijnheilige vrienden van tante Hofland.

Stijl

Wolff en Deken gaven elk personage een eigen taal. Blankaart schrijft hartelijk en vol spreekwoorden, de fijnen gebruiken zalvende Bijbeltaal, en een modieuze jongeman strooit met Franse woorden. Die afwisseling maakt het boek levendig en vaak grappig. De vorm volgt het Engelse voorbeeld van Samuel Richardson, wiens briefromans in heel Europa populair waren. In het voorwoord leggen de schrijfsters uit dat ze een origineel Nederlands boek wilden maken in plaats van een vertaling.

Ontvangst

Het boek was meteen een succes en werd in 1783 en 1786 herdrukt. Het geldt als de eerste moderne Nederlandse roman. Wolff en Deken schreven daarna nog meer briefromans, zoals Historie van den heer Willem Leevend.

Waarom lees je het vandaag nog?

Sara is een jonge vrouw die zelf wil beslissen over haar leven, in een tijd waarin dat bijna niet kon. Dat maakt haar herkenbaar. De satire op schijnheilige mensen werkt nog altijd, en het boek laat goed zien wat de Verlichting in Nederland betekende.

Tips voor je leesdossier

• Lees een hertaling of een verkorte schooleditie; de oorspronkelijke tekst staat gratis bij de DBNL.
• Bespreek wat de briefvorm doet: wat weet de lezer dat de personages niet weten?
• Vergelijk de taal van Blankaart met die van de fijnen.
• Leg uit welke Verlichtingsidealen je in het boek terugziet.
• Vergelijk het met een ander oud werk, zoals Gijsbrecht van Aemstel, of met een negentiende-eeuwse klassieker zoals Camera Obscura.

Alle werken per periode vind je in het overzicht van klassiekers.

Veelgestelde vragen

Waarom is Sara Burgerhart belangrijk?

Het is de eerste oorspronkelijke Nederlandse briefroman en wordt vaak gezien als de eerste moderne Nederlandse roman. Daarvoor lazen Nederlanders vooral vertaalde romans.

Hoeveel brieven telt Sara Burgerhart?

Het boek bestaat uit 175 brieven, geschreven door 24 verschillende personages.

Met wie trouwt Sara?

Sara trouwt aan het eind met Hendrik Edeling, een serieuze en deugdzame man.

Is Sara Burgerhart geschikt als oud werk voor de literatuurlijst?

Ja, het boek valt in de achttiende eeuw en geldt dus als oud werk. Gebruik een hertaling als je docent dat toestaat.