Betje Wolff en Aagje Deken

Betje Wolff (1738–1804) en Aagje Deken (1741–1804) schreven samen Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782), die vaak de eerste moderne Nederlandse roman wordt genoemd. Hun briefromans gaan over gewone burgers in hun eigen tijd, met humor en een duidelijke mening over opvoeding, geloof en de positie van vrouwen. Ze woonden bijna 27 jaar samen en stierven binnen negen dagen na elkaar.

Leven

Elisabeth Bekker, later Betje Wolff, werd op 24 juli 1738 in Vlissingen geboren. Als zeventienjarige liep ze weg met een vaandrig, wat een schandaal gaf. In 1759 trouwde ze met Adriaan Wolff, een dominee in De Beemster die dertig jaar ouder was. Ze las veel, schreef gedichten en hekelschriften en mengde zich in de godsdienstige discussies van haar tijd.

Agatha Deken werd op 10 december 1741 in Amstelveen geboren en groeide op in een weeshuis van de collegianten in Amsterdam. Daarna werkte ze als gezelschapsdame en dienstbode. Ze schreef stichtelijke gedichten. De twee vrouwen leerden elkaar via brieven kennen en gingen samenwonen nadat Adriaan Wolff in 1777 was overleden, eerst in De Rijp en later in Beverwijk.

Als aanhangers van de patriotten vertrokken ze in 1788 naar Trévoux, bij Lyon in Frankrijk. Daar verloren ze een groot deel van hun geld. In 1797 keerden ze terug en vestigden ze zich in Den Haag, waar ze in bescheiden omstandigheden leefden en bleven vertalen. Betje Wolff overleed op 5 november 1804, Aagje Deken op 14 november 1804. Ze werden in hetzelfde graf begraven.

Stijl en thema's

Wolff en Deken schreven briefromans: het verhaal ontstaat uit brieven van verschillende personages. Elk personage heeft zijn eigen stem, van de levenslustige Sara tot de zure, schijnheilige tante en de spraakzame weduwe. Dat maakt hun boeken levendig en vaak grappig.

Hun thema's passen bij de Verlichting. Ze wilden lezers opvoeden zonder te preken: een meisje moet zelf leren denken, geloof hoort te gaan om oprechtheid in plaats van uiterlijk vertoon, en een goed huwelijk berust op vriendschap en respect. In hun voorwoord bij Sara Burgerhart zeggen ze uitdrukkelijk dat ze een oorspronkelijk Nederlandse roman wilden schrijven, in plaats van vertaalde buitenlandse romans.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Wolff en Deken nu nog?

Sara Burgerhart gaat over een jonge wees die ontsnapt aan een benauwende tante, in een pension gaat wonen en in de val loopt van een verleider. Onder het lichte oppervlak zit een serieuze vraag: hoeveel vrijheid kan een jonge vrouw aan? Dat thema maakt het boek ook nu nog actueel.

Daarnaast zijn Wolff en Deken interessant als schrijverspaar. Twee vrouwen die samen leven, samen schrijven en samen een eigen inkomen proberen te verdienen: in de achttiende eeuw was dat bijzonder.

Waar begin je?

Begin met Sara Burgerhart, bij voorkeur in een hertaling of ingekorte editie. Het origineel is lang en de spelling ouderwets, maar de toon is verrassend modern. Smaakt het naar meer, dan is Willem Leevend de volgende stap, al is dat een omvangrijk werk dat je beter in fragmenten kunt lezen.

Wie de ontwikkeling van de Nederlandse roman wil volgen, kan na Wolff en Deken doorgaan met Nicolaas Beets en Multatuli in de negentiende eeuw.

Wolff en Deken lenen in de bibliotheek

Hertalingen en schooledities van Sara Burgerhart zijn in de meeste bibliotheken te vinden of te reserveren. Soms is er ook een e-book te leen. Hun andere romans zijn minder vaak herdrukt; die lees je het makkelijkst gratis bij de DBNL. Brieven en documenten van de twee schrijfsters horen bij de collecties die het Literatuurmuseum en de Koninklijke Bibliotheek beheren.

Veelgestelde vragen

Waarom heet Sara Burgerhart de eerste Nederlandse roman?

Het was de eerste oorspronkelijk Nederlandse roman die zich afspeelt onder gewone burgers in de eigen tijd, met geloofwaardige personages. Daarvoor lazen Nederlanders vooral vertaalde buitenlandse romans.

Waren Betje Wolff en Aagje Deken een stel?

Ze woonden vanaf 1777 tot hun dood samen en waren onafscheidelijk. Hoe hun relatie precies moet worden genoemd, is onder historici een punt van discussie; zelf spraken ze over vriendschap.

Hoe zijn Wolff en Deken overleden?

Betje Wolff overleed op 5 november 1804 in Den Haag. Aagje Deken stierf negen dagen later, op 14 november 1804.