Nicolaas Beets (Hildebrand)

Nicolaas Beets (1814–1903) is bekend als Hildebrand, de schrijver van de Camera Obscura (1839). In dat boek beschrijft hij met milde spot het Hollandse burgerleven van zijn tijd: logees, studenten, deftige families en hun kleine ijdelheden. Daarnaast was hij dominee, dichter en hoogleraar, en een van de bekendste Nederlanders van de negentiende eeuw.

Leven

Beets werd op 13 september 1814 in Haarlem geboren, als zoon van een apotheker. Hij studeerde theologie in Leiden en begon al als student te publiceren. Zijn eerste dichtwerken, zoals José (1834) en Guy de Vlaming (1837), zijn romantische verhalende gedichten in de stijl van Lord Byron, vol sombere helden en grote gevoelens.

Onder het pseudoniem Hildebrand schreef hij in dezelfde jaren de schetsen die in 1839 als Camera Obscura verschenen. In 1840 werd hij predikant in Heemstede en trouwde hij met Aleida van Foreest. Na haar dood in 1856 hertrouwde hij met haar nicht Jacoba van Foreest. Hij had een groot gezin. Van 1854 tot 1874 was hij predikant in Utrecht en daarna tot 1884 hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Utrechtse universiteit. Beets overleed op 13 maart 1903 in Utrecht, 88 jaar oud. Op het eind van zijn leven werd hij gezien als een nationale figuur.

Stijl en thema's

In de Camera Obscura kijkt Beets met een vriendelijk maar scherp oog naar zijn omgeving. Hij spot met de Byron-dweperij waar hij zelf aan had meegedaan, met deftigheid, met studenten die zich groter voordoen dan ze zijn en met families die vooral bezig zijn met hun reputatie. Bekende personages zijn Pieter Stastok, de onhandige vrijer, de familie Kegge, rijk geworden in de West, en de chagrijnige oude heer Nurks.

Zijn stijl is helder, gedetailleerd en vol humor, maar zelden hard. Onder de grappen zit vaak ook een ernstige, ontroerende laag, zoals in het verhaal over Keesje, het diakenhuismannetje. De latere Beets schreef vooral stichtelijke en huiselijke gedichten, die nu minder worden gelezen.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Beets nu nog?

De Camera Obscura is een tijdmachine. Je ziet hoe mensen rond 1840 op visite gingen, verloofden, studeerden en ruzie maakten, en je merkt dat veel daarvan herkenbaar is gebleven. De sociale ongemakkelijkheid van een eerste bezoek aan de schoonfamilie of de pretenties van een rijke nieuwkomer zijn nog steeds grappig.

Het boek was enorm populair en is talloze keren herdrukt. Daardoor zijn ook allerlei woorden en types in het Nederlands blijven hangen. Wie wil weten hoe de negentiende-eeuwse burger dacht, voordat Multatuli met Max Havelaar de rust verstoorde, kan bij Beets beginnen.

Waar begin je?

Begin met de Camera Obscura en kies er eerst losse verhalen uit, zoals 'De familie Stastok' of 'De familie Kegge'. Je hoeft het boek niet van voor naar achter te lezen; de schetsen staan grotendeels op zichzelf. Een editie met aantekeningen helpt bij ouderwetse woorden.

Wie interesse heeft in de ontwikkeling van het Nederlandse proza, kan Beets vergelijken met de briefromans van Wolff en Deken, een halve eeuw eerder, en met Louis Couperus, een halve eeuw later.

Beets lenen in de bibliotheek

De Camera Obscura is in veel bibliotheken te leen in moderne uitgaven en schooledities, en anders te reserveren. Soms is een uitgave ook als e-book of luisterboek beschikbaar. Zijn verzamelde werk, inclusief de vroege gedichten, staat gratis bij de DBNL.

Veelgestelde vragen

Wie was Hildebrand?

Hildebrand was het pseudoniem van Nicolaas Beets. Onder die naam publiceerde hij in 1839 de Camera Obscura.

Waar gaat de Camera Obscura over?

Het is een verzameling schetsen en verhalen over het Hollandse burgerleven rond 1840, verteld door een student die op bezoek gaat bij familie en kennissen. Beets beschrijft met humor hun gewoonten en ijdelheden.

Wat deed Nicolaas Beets naast het schrijven?

Hij was predikant in Heemstede en Utrecht en van 1874 tot 1884 hoogleraar kerkgeschiedenis in Utrecht. Het schrijven deed hij zijn hele leven naast dat werk.