Elckerlijc

Elckerlijc is een Middelnederlands toneelstuk uit het einde van de vijftiende eeuw over een man die plotseling te horen krijgt dat hij moet sterven. Het is een zogenaamd zinnespel of moraliteit: de personages zijn geen echte mensen, maar begrippen als Vriendschap, Rijkdom en Deugd. Het stuk werd internationaal bekend via de Engelse versie Everyman.

Waar gaat Elckerlijc over?

God ziet dat de mensen Hem vergeten en alleen voor geld en plezier leven. Hij stuurt de Dood naar Elckerlijc, wat "iedereen" betekent, met de boodschap dat hij een pelgrimstocht moet maken waarvan hij nooit terugkeert. Elckerlijc moet bovendien verantwoording afleggen over zijn leven.

In paniek vraagt hij iedereen die hij kent om met hem mee te gaan. Het stuk laat zien wie of wat je bijstaat als het er echt op aankomt. Omdat Elckerlijc staat voor elk mens, gaat de vraag ook over de toeschouwer.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het stuk gebeurt, inclusief het einde.

Elckerlijc vraagt eerst Gheselscap (vriendschap) om mee te gaan. Die belooft alles, tot hij hoort waarheen de reis gaat. Daarna vraagt hij Maghe en Neve (familie), maar ook zij haken af. Dan wendt hij zich tot Tgoet, zijn rijkdom. Die lacht hem uit: wie op geld vertrouwd heeft, raakt juist verder van God af.

Elckerlijc zoekt ten slotte Duecht (deugd) op. Zij ligt zwak op de grond, omdat hij haar zijn hele leven heeft verwaarloosd. Ze verwijst hem naar haar zus Kennisse (inzicht, kennis van de eigen zonden). Kennisse brengt hem bij Biechte, waar hij boete doet. Daardoor krijgt Duecht weer kracht.

Op advies van Kennisse neemt Elckerlijc ook Schoonheyt, Cracht, Vroetschap (verstand) en Vijf Sinnen mee. Hij ontvangt de sacramenten. Maar bij het graf laten ook zij hem in de steek. Alleen Duecht gaat met hem mee in de dood. Kennisse blijft bij hem tot het laatste moment, maar gaat niet mee het graf in. Een engel verwelkomt Elckerlijcs ziel in de hemel. In een slotwoord legt een geleerde de les uit aan het publiek.

Thema's en motieven

• De dood en het laatste oordeel. Iedereen moet sterven en verantwoording afleggen, rijk of arm.
• Wat blijft er over? Vrienden, familie, bezit en lichamelijke kwaliteiten vallen weg; alleen goede daden tellen.
• Boete en sacramenten. Het stuk legt nadruk op biecht en boetedoening, typisch voor de katholieke leer van die tijd.
• De pelgrimstocht. Het leven als reis naar God is een veelgebruikt middeleeuws beeld.

Personages

• Elckerlijc: de mens, staat voor ieder van ons.
• God en de Dood: zetten het verhaal in gang.
• Gheselscap, Maghe, Neve en Tgoet: de aardse zaken die Elckerlijc in de steek laten.
• Duecht en Kennisse: de enigen die hem echt helpen.
• Schoonheyt, Cracht, Vroetschap en Vijf Sinnen: menselijke eigenschappen die bij het graf afhaken.

Stijl

Elckerlijc is rederijkerstoneel: de tekst is in rijm, met soms kunstige strofen en veel herhaling. De personages zijn allegorisch: ze heten naar wat ze voorstellen. Daardoor is de opbouw helder en is het stuk ook voor een hedendaags publiek makkelijk te volgen. De taal is opvallend direct en soms licht komisch, bijvoorbeeld in de smoesjes van de familie.

Ontvangst en bewerkingen

Volgens de overlevering won het stuk een prijs op een rederijkerswedstrijd in Antwerpen; dat is niet met zekerheid te bewijzen. Er bestaat een Engelse versie, Everyman, en de meeste onderzoekers gaan ervan uit dat Elckerlijc de oudste van de twee is. Via Everyman ontstond het Duitse Jedermann van Hugo von Hofmannsthal (1911), dat nog steeds jaarlijks bij de Salzburger Festspiele wordt opgevoerd. In Nederland en Vlaanderen wordt Elckerlijc ook regelmatig gespeeld, vaak in moderne bewerkingen.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het stuk stelt een vraag die tijdloos is: waar draait je leven om, als je weet dat je doodgaat? Je hoeft niet gelovig te zijn om de kern te begrijpen. Bovendien is het kort en helder van opbouw.

Tips voor je leesdossier

• Maak een schema van wie Elckerlijc helpt en wie hem in de steek laat, en waarom.
• Leg uit wat het verschil is tussen een allegorisch personage en een gewoon personage.
• Bespreek de rol van Kennisse: waarom gaat zij niet mee het graf in?
• De tekst staat gratis bij de DBNL; oude drukken kun je ook zoeken via Delpher.
• Vergelijk het stuk met Mariken van Nieumeghen of met de latere tragedie Gijsbrecht van Aemstel.

Meer werken uit de middeleeuwen staan in het overzicht van klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wat betekent de naam Elckerlijc?

Elckerlijc betekent "iedereen" of "elk mens". De hoofdpersoon staat dus voor alle mensen, ook voor de toeschouwer.

Wie gaat er met Elckerlijc mee het graf in?

Alleen Duecht, zijn goede daden. Vrienden, familie, bezit en zijn eigen kracht en schoonheid laten hem in de steek.

Wat is het verband tussen Elckerlijc en Everyman?

Everyman is de Engelse versie van hetzelfde stuk. De meeste onderzoekers denken dat de Nederlandse Elckerlijc het origineel is.

Wat is een moraliteit?

Een moraliteit of zinnespel is een toneelstuk waarin personages abstracte begrippen voorstellen. Het doel is de toeschouwer een morele of religieuze les te leren.