Oorlogsromans

Een oorlogsroman is een roman waarin een oorlog het verhaal bepaalt: aan het front, in een bezet land, in de onderduik of in de nasleep, als de oorlog jaren later nog doorwerkt. In Nederland en Vlaanderen is vooral de Tweede Wereldoorlog een van de grote thema's van de literatuur. Hieronder lees je welke vormen de oorlogsroman aanneemt, welke Nederlandstalige boeken klassiekers werden en hoe je ze in de bibliotheek vindt.

Wat maakt een roman een oorlogsroman?

Oorlogsromans zijn er in veel soorten. Het boekenvak spreekt van 'oorlogs- en verzetsromans', maar binnen die groep zijn er grote verschillen:

• Frontromans. Het verhaal van soldaten in de strijd, zoals bij Erich Maria Remarque.
• Bezettings- en verzetsromans. Het dagelijks leven, de keuzes en de schuld onder een bezetter.
• Romans over vervolging. De Jodenvervolging en de Holocaust, vaak verteld door overlevenden of hun kinderen.
• Naoorlogse romans. Boeken over de doorwerking van de oorlog in de jaren erna, bij daders, slachtoffers en hun kinderen.
• Koloniale oorlogsromans. De Japanse bezetting van Nederlands-Indië en de dekolonisatieoorlog in Indonesië.

Een oorlogsroman is vaak ook een historische roman of een literaire roman. Wie liever de echte verhalen leest, vindt dagboeken en getuigenissen op waargebeurd.

De oorlog in de Nederlandstalige literatuur

Kort na 1945 verschenen de eerste grote oorlogsromans. Louis Paul Boon schreef Mijn kleine oorlog (1947), een verzameling fragmenten over het bezette Vlaanderen. Willem Frederik Hermans volgde met De tranen der acacia's (1949) en De donkere kamer van Damokles (1958), waarin goed en fout niet meer van elkaar te onderscheiden zijn. Marga Minco beschreef in Het bittere kruid (1957) in sobere zinnen hoe haar Joodse familie werd weggevoerd.

Harry Mulisch keerde steeds terug naar de oorlog, van Het stenen bruidsbed (1959), over het bombardement op Dresden, tot De aanslag (1982), dat een van de meest gelezen Nederlandse romans werd. In Vlaanderen schreef Hugo Claus met Het verdriet van België over collaboratie in een Vlaams gezin.

Een volgende generatie schreef over de oorlog als erfenis. Jessica Durlacher, dochter van een overlevende, debuteerde als romanschrijver met De dochter (2000). Stefan Hertmans reconstrueerde in Oorlog en terpentijn (2013) het leven van zijn grootvader in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. En Alfred Birney won met De tolk van Java (2016), over een vader die vocht in de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog, de Libris Literatuur Prijs 2017.

Voor jonge lezers zijn er eigen klassiekers, zoals Oorlogswinter (1972) van Jan Terlouw. Rond 4 en 5 mei besteden bibliotheken vaak extra aandacht aan boeken over oorlog en vrijheid.

Aanraders

Oorlogsromans vinden in de bibliotheek

Oorlogsromans hebben in veel bibliotheken een eigen genresticker of een vaste plek in de kast. In het boekenvak is er een aparte NUR-code: 337 voor oorlogs- en verzetsromans. Literaire oorlogsromans, zoals die van Mulisch en Hermans, krijgen echter vaak 301 en staan dan gewoon bij de romans. Zoek daarom in de online catalogus ook op trefwoorden zoals 'Tweede Wereldoorlog', 'verzet', 'Holocaust' of 'Nederlands-Indië'.

Wil je meer weten over de echte geschiedenis, dan vind je informatieve boeken over de oorlog bij geschiedenis in de SISO-reeks 900 tot 940. Historische kranten uit de oorlogsjaren kun je zelf doorzoeken in Delpher. Veel oorlogsromans, ook klassiekers, zijn als e-book en luisterboek te leen.

Tips voor het lezen van oorlogsromans

• Begin kort. Het bittere kruid en De aanslag zijn niet dik en geven een goed beeld van de Nederlandse oorlogsliteratuur.
• Lees verschillende perspectieven. Combineer een boek over verzet met een boek over collaboratie of over de Indische oorlog.
• Lees samen. Oorlogsromans roepen vragen op over schuld en keuzes die goed werken in een leesclub.
• Neem de tijd. Sommige boeken zijn emotioneel zwaar. Wissel ze gerust af met lichtere boeken.

Veelgestelde vragen

Wat is de bekendste Nederlandse oorlogsroman?

De aanslag van Harry Mulisch is waarschijnlijk de bekendste. Ook Het bittere kruid van Marga Minco en De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans worden veel gelezen, onder meer op school.

Zijn er oorlogsromans over Nederlands-Indië?

Ja. De tolk van Java van Alfred Birney gaat over de Indonesische onafhankelijkheidsoorlog, en ook Bezonken rood van Jeroen Brouwers, over een Japans interneringskamp, en Oeroeg van Hella Haasse spelen tegen die achtergrond.

Is Het Achterhuis een oorlogsroman?

Nee, Het Achterhuis is het echte dagboek van Anne Frank en dus non-fictie. Waar het in de bibliotheek staat, verschilt: bij de informatieve boeken over de oorlog, bij de biografieën of soms bij de romans.