Het bittere kruid

Het bittere kruid is het debuut van Marga Minco, met als ondertitel "Een kleine kroniek". In korte, sobere hoofdstukken vertelt een jonge Joodse vrouw hoe haar familie tijdens de Tweede Wereldoorlog stap voor stap wordt vervolgd. Het boek is dun, maar laat een diepe indruk achter en is een van de meest gelezen Nederlandse oorlogsboeken.

Waar gaat Het bittere kruid over?

De ik-verteller is een jonge Joodse vrouw uit een gewoon, hecht gezin: vader, moeder, haar zus Bettie en haar broer Dave. Als de oorlog uitbreekt, verandert er eerst weinig. Maar langzaam gaan de maatregelen tegen Joden steeds verder: er komen regels, verboden, gele sterren en uiteindelijk razzia's en deportaties.

De verteller beschrijft die ontwikkeling in korte scènes, zonder veel commentaar. Juist door die eenvoud wordt het verhaal heel indringend. Het boek is gebaseerd op wat Marga Minco zelf meemaakte: zij was de enige van haar familie die de oorlog overleefde.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Na de capitulatie keert het gezin terug naar Breda. De verteller wordt ziek en moet kuren in een sanatorium in Utrecht. Het gezin verhuist naar Amersfoort, waar haar vader op een dag gele sterren mee naar huis neemt, die op de jassen moeten worden genaaid. Bettie en Dave wonen in Amsterdam.

De vervolging komt steeds dichterbij. Bettie wordt bij een razzia opgepakt. De ouders moeten naar Amsterdam verhuizen en krijgen kamers aan de Sarphatistraat. De verteller ontsnapt ternauwernood wanneer haar ouders worden weggevoerd. Ze duikt onder, eerst op een boerderij en later op andere adressen. Ze verft haar haar en leeft met een vals persoonsbewijs. Dave en zijn vrouw Lotte worden bij een controle opgepakt.

Na de bevrijding gaat de verteller naar haar oom en tante in Zeist. Haar oom gaat elke dag naar de tramhalte, in de hoop dat zijn broer, haar vader, terugkomt. Langzaam dringt het tot haar door dat niemand van haar familie zal terugkeren.

Thema's en motieven

• Jodenvervolging. Het boek laat zien hoe de vervolging in kleine stappen verliep, en hoe gewone mensen erin meegezogen werden.
• Verlies en eenzaamheid. Aan het eind is de verteller alleen over.
• Familie. De warme banden in het gezin maken het verlies extra pijnlijk.
• Onderduiken en identiteit. Met een andere naam en geverfd haar moet de verteller iemand anders worden.
• De titel. Het bittere kruid (maror) wordt bij de Joodse sedermaaltijd met Pesach gegeten, als herinnering aan de slavernij in Egypte. In het boek staat het voor het lijden dat de familie wordt aangedaan.

Personages

• De ik-verteller: een jonge Joodse vrouw, naamloos, gebaseerd op Minco zelf.
• Vader en moeder: liefdevol en lange tijd optimistisch.
• Bettie: haar oudere zus.
• Dave en Lotte: haar broer en zijn vrouw.
• Oom en tante in Zeist: bij wie de verteller na de oorlog terechtkomt.

Stijl

Minco schrijft kort, eenvoudig en zonder grote woorden. Ze beschrijft vooral wat er gebeurt en wat de verteller ziet, en laat de gevoelens tussen de regels. Die understatement is precies wat het boek zo sterk maakt. De hoofdstukken zijn korte, losse taferelen die samen een kroniek vormen. Het boek is daardoor ook goed te lezen voor wie niet vaak literatuur leest.

Ontvangst en verfilming

Het boek kreeg in 1958 de Vijverbergprijs en werd in veel talen vertaald. Het is talloze keren herdrukt en wordt op veel scholen gelezen. In 1985 verscheen een film van Kees van Oostrum. Minco nam afstand van die verfilming, die op belangrijke punten afweek van haar boek.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek laat zien hoe uitsluiting begint: niet met geweld, maar met kleine regels die steeds verder gaan. Dat maakt het een belangrijk boek om nu te lezen. Bovendien is het kort en helder geschreven, waardoor het een goede eerste keuze is voor je literatuurlijst.

Tips voor je boekverslag

• Leg de titel uit en de verwijzing naar het Pesachfeest.
• Bespreek de sobere stijl: wat doet het met jou als lezer dat de verteller weinig gevoelens benoemt?
• Maak een tijdlijn van de maatregelen tegen Joden die in het boek voorkomen.
• Vergelijk het boek met Het Achterhuis: twee Joodse meisjes, twee heel verschillende verhalen.
• Lees ook De aanslag als je meer wilt weten over hoe de oorlog doorwerkt na 1945.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book en luisterboek. Meer naoorlogse boeken vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wat betekent de titel Het bittere kruid?

Het bittere kruid wordt tijdens de sedermaaltijd met Pesach gegeten, als herinnering aan de slavernij van de Joden in Egypte. In het boek staat het voor het lijden tijdens de oorlog.

Is Het bittere kruid een waar verhaal?

Het boek is sterk gebaseerd op het leven van Marga Minco. Ook zij verloor haar ouders, zus en broer in de oorlog en overleefde zelf door onder te duiken.

Hoe dik is Het bittere kruid?

Het is een dun boek, met korte hoofdstukken. Je kunt het in een of twee avonden lezen.

Is Het bittere kruid verfilmd?

Ja, in 1985 door Kees van Oostrum. Marga Minco was niet blij met die film.