De aanslag

De aanslag van Harry Mulisch is een van de bekendste Nederlandse romans over de Tweede Wereldoorlog en de nasleep ervan. Een aanslag op een foute politieman in Haarlem, in januari 1945, verandert het leven van de twaalfjarige Anton Steenwijk voorgoed. Het boek volgt Anton tot in de jaren tachtig, terwijl hij langzaam ontdekt wat er die nacht precies is gebeurd.

Waar gaat De aanslag over?

Het is een avond in de hongerwinter. Anton Steenwijk zit met zijn ouders en zijn broer Peter thuis aan tafel, in een rijtje huizen aan een kade in Haarlem. Buiten klinken schoten: de beruchte politieman Fake Ploeg wordt door het verzet doodgeschoten. Zijn lichaam ligt voor het huis van de Steenwijks. Wat volgt is een nacht die Antons leven bepaalt.

Daarna probeert Anton de oorlog achter zich te laten. Hij studeert, wordt arts en trouwt. Maar het verleden laat hem niet los: steeds weer ontmoet hij, schijnbaar toevallig, mensen die iets weten over die avond. Het boek gaat over schuld, verantwoordelijkheid en de vraag of je het verleden kunt vergeten.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Het boek bestaat uit een proloog en vijf episodes, die zich afspelen in 1945, 1952, 1956, 1966 en 1981. In de eerste episode komen de Duitsers na de aanslag naar de kade. Ze steken het huis van de Steenwijks in brand en nemen de ouders mee; die worden die nacht gefusilleerd. Peter wordt ook gedood. Anton wordt naar een politiecel gebracht, waar hij in het donker een gewonde verzetsvrouw ontmoet. Ze praat met hem en raakt zijn gezicht aan. Hij zal haar nooit vergeten. Daarna groeit hij op bij zijn oom en tante in Amsterdam.

In de volgende episodes ontmoet Anton onder anderen de zoon van Fake Ploeg, die vindt dat zijn vader geen schuld had aan wat de Steenwijks overkwam. Anton wordt anesthesist en trouwt met Saskia. Op een begrafenis in 1966 ontmoet hij Cor Takes, een voormalig verzetsman, die vertelt dat hij de aanslag pleegde, samen met Truus Coster, de vrouw uit de cel. Zij is later door de Duitsers gefusilleerd.

In 1981 loopt Anton, inmiddels hertrouwd, mee in een grote demonstratie tegen kernwapens in Amsterdam. Daar komt hij Karin Korteweg tegen, de vroegere buurvrouw. Zij vertelt wat er die avond gebeurde: haar vader en zij hebben het lichaam van Ploeg van hun eigen stoep naar die van de Steenwijks verplaatst. Ze legden het niet bij de andere buren, de familie Aarts, omdat daar Joodse onderduikers zaten. Eindelijk weet Anton de hele waarheid, maar wie de schuld draagt, blijft een open vraag.

Thema's en motieven

• Schuld en verantwoordelijkheid. Wie is schuldig aan de dood van Antons ouders: het verzet, de Duitsers, de buren of Ploeg zelf?
• Herinneren en verdringen. Anton probeert de oorlog te vergeten, maar het verleden komt steeds terug.
• Toeval en noodlot. Het motief van de dobbelsteen, uit een spelletje mens-erger-je-niet op de avond van de aanslag, staat voor het toeval.
• Licht en donker. De ontmoeting in de donkere cel is een sleutelscène; de vrouw ziet Anton niet en hij haar niet.
• De Koude Oorlog. In de latere episodes lopen de gevolgen van de oorlog door in de politiek van de jaren zestig tot tachtig.

Personages

• Anton Steenwijk: de hoofdpersoon, die probeert met zijn verleden te leven.
• Peter Steenwijk: zijn oudere broer.
• Fake Ploeg: de foute politieman die wordt doodgeschoten.
• Truus Coster: de verzetsvrouw uit de cel, gebaseerd op Hannie Schaft.
• Cor Takes: verzetsman, gebaseerd op Jan Bonekamp.
• Karin Korteweg: de buurvrouw die uiteindelijk de waarheid vertelt.
• Fake Ploeg jr.: de zoon van de politieman.

Stijl

Mulisch werkt met een strakke opbouw in episodes, met grote tijdsprongen. De verteller kijkt van een afstand mee en geeft af en toe beschouwingen. Er zitten veel symbolen en motieven in het boek, die je pas bij nauwkeurig lezen opmerkt. Tegelijk is het spannend: het boek leest bijna als een detective, waarin het raadsel van die ene avond stap voor stap wordt opgelost.

Ontvangst en verfilming

Het boek werd binnen enkele maanden een enorme bestseller en in veel talen vertaald. In 1986 verscheen de film van Fons Rademakers, met Derek de Lint als Anton. De film won de Oscar en een Golden Globe voor beste niet-Engelstalige film. Later verschenen ook een toneelbewerking en een graphic novel van Milan Hulsing (2015).

Waarom lees je het vandaag nog?

De vraag hoe schuld werkt, is van alle tijden: kun je iemand verantwoordelijk houden voor iets wat een ander deed? Het boek is spannend, goed te volgen en ideaal om over te discussiëren.

Tips voor je boekverslag

• Maak een overzicht van de vijf episodes en wat Anton in elke episode ontdekt.
• Bespreek de schuldvraag: wie is volgens jou verantwoordelijk?
• Zoek de motieven, zoals de dobbelsteen en licht en donker, en verklaar ze.
• Vergelijk het boek met de film.
• Lees ook Het stenen bruidsbed of De ontdekking van de hemel van Mulisch, of Het bittere kruid over de Jodenvervolging.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book en luisterboek. Meer naoorlogse boeken vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Waarom lag Fake Ploeg voor het huis van de Steenwijks?

De buren, Karin Korteweg en haar vader, hebben het lichaam van hun eigen stoep naar die van de Steenwijks verplaatst. Dat hoort Anton pas aan het eind van het boek.

Wie is de vrouw in de cel?

Dat is Truus Coster, een verzetsvrouw die de aanslag mee pleegde. Het personage is gebaseerd op Hannie Schaft.

Heeft de film De aanslag een Oscar gewonnen?

Ja. De film van Fons Rademakers won in 1987 de Oscar voor beste niet-Engelstalige film.

Hoe is De aanslag opgebouwd?

Het boek heeft een proloog en vijf episodes, die zich afspelen in 1945, 1952, 1956, 1966 en 1981.