Handschrift: met de hand geschreven boeken

Een handschrift is een boek of document dat met de hand is geschreven, niet gedrukt. In de bibliotheekwereld bedoelen we er vooral de middeleeuwse boeken mee die door kopiisten werden overgeschreven, vaak op perkament en soms rijk versierd. Ook latere manuscripten, zoals brieven, dagboeken en kladversies van schrijvers, worden handschriften genoemd. Elk handschrift is uniek.

Hoe een middeleeuws handschrift werd gemaakt

Voor de uitvinding van de boekdrukkunst was overschrijven de enige manier om een tekst te vermenigvuldigen. Het maken van een boek was een langzaam en kostbaar proces:

Materiaal: dierenhuiden werden bewerkt tot perkament; vanaf de late middeleeuwen werd ook papier gebruikt.
Voorbereiding: de bladen werden op maat gesneden, gevouwen tot katernen en van hulplijnen voorzien.
Schrijven: een kopiist schreef de tekst over met een ganzenveer en inkt, vaak in een kloosterschrijfplaats (scriptorium) of later in een stedelijke werkplaats.
Versieren: een rubricator voegde rode titels en beginletters toe; een verluchter (miniaturist) schilderde initialen, randversieringen en afbeeldingen, soms met bladgoud.
Binden: de katernen werden genaaid en tussen houten platten met leer gebonden. Zo ontstond een codex.

Een rijk geïllustreerd handschrift noemen we verlucht. Getijdenboeken, persoonlijke gebedenboeken voor leken, zijn bekende voorbeelden uit de late middeleeuwen. In de Nederlanden werden er veel van gemaakt.

Handschriften in Nederland

Nederlandse handschriften worden onder meer bewaard door de Koninklijke Bibliotheek, Museum Meermanno in Den Haag en de universiteitsbibliotheken van Leiden, Utrecht en Amsterdam. De KB en Museum Meermanno samen hebben honderden middeleeuwse verluchte handschriften. Belangrijke Middelnederlandse teksten, zoals ridderromans en liedverzamelingen, zijn alleen in handschrift overgeleverd. Zonder die ene overgebleven kopie zou de tekst verloren zijn gegaan.

Moderne handschriften

Ook na de middeleeuwen bleven mensen met de hand schrijven. Brieven, dagboeken, schriften en manuscripten van schrijvers zijn waardevol voor onderzoek naar literatuur en geschiedenis. Literaire nalatenschappen van Nederlandse schrijvers worden onder meer bewaard door het Literatuurmuseum in Den Haag; lees daarover bij het Literatuurmuseum.

Handschriften raadplegen

Handschriften worden bewaard in een magazijn met een stabiel klimaat en weinig licht. Onderzoekers kunnen ze aanvragen en inzien in een bijzondere leeszaal. Bij elk handschrift hoort een vaste signatuur, waarmee het in wetenschappelijk werk wordt aangehaald. Voor de meeste bezoekers is het eenvoudiger om gedigitaliseerde handschriften online te bekijken: de KB, universiteitsbibliotheken en internationale portals hebben duizenden handschriften in hoge resolutie beschikbaar.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen een handschrift en een incunabel?

Een handschrift is met de hand geschreven. Een incunabel is gedrukt met losse letters, vóór 1501. Vroege drukken leken bewust op handschriften.

Waarom zijn er weinig Middelnederlandse handschriften bewaard?

Veel handschriften zijn verloren gegaan door brand, oorlog, slijtage of hergebruik van het perkament, bijvoorbeeld als bindmateriaal voor latere boeken.

Kan ik een middeleeuws handschrift online bekijken?

Ja. Veel bibliotheken hebben handschriften gedigitaliseerd en vrij online gezet, vaak met uitleg bij de afbeeldingen.