Codex

Een codex is een boek dat bestaat uit gevouwen bladen die aan één kant zijn samengebonden, met een omslag eromheen. Het is dus de vorm van vrijwel elk boek dat je vandaag leest. Het woord wordt vooral gebruikt voor oude handgeschreven boeken, om ze te onderscheiden van de boekrol, de vorm die er in de oudheid aan voorafging.

Van rol naar codex

In de oudheid werden lange teksten op rollen geschreven, meestal van papyrus. Een lezer rolde de tekst aan de ene kant af en aan de andere kant op. Dat had nadelen: je kon niet snel naar een bepaalde passage gaan, er paste per rol maar een beperkte hoeveelheid tekst op, en meestal werd maar één kant beschreven.

Al in de Romeinse tijd werden houten tafeltjes met was aan elkaar geregen om aantekeningen op te maken. Het Latijnse woord codex of caudex, dat oorspronkelijk 'boomstam' of 'blok hout' betekende, kreeg zo de betekenis van een boek van samengevoegde bladen. In de eerste eeuwen na Christus kwamen codices van papyrus en perkament in gebruik. Vroege christenen gebruikten de codex opvallend vaak voor hun teksten. Rond de vierde en vijfde eeuw had de codex de rol grotendeels verdrongen.

Waarom de codex won

Die voordelen maakten de codex geschikt voor naslagwerken, wetteksten en heilige boeken, waarin lezers heen en weer moesten bladeren.

Hoe een codex is opgebouwd

Een codex bestaat uit katernen: stapeltjes bladen die in het midden zijn gevouwen en in elkaar geschoven. De katernen worden aan elkaar en aan de band genaaid. Hoe vaak een vel werd gevouwen, bepaalde het formaat; daarover lees je bij folio en kwarto. Dezelfde basisconstructie zie je nog altijd in een genaaid gebonden boek.

Codex in de bibliotheek

In bibliotheken en de wetenschap wordt het woord codex gebruikt voor afzonderlijke oude handschriften. Beroemde handschriften dragen het woord vaak in hun naam, zoals de Codex Sinaiticus, een van de oudste bewaarde bijbelhandschriften. In catalogi en citaten wordt 'Cod.' als afkorting gebruikt.

In het recht heeft codex een afgeleide betekenis gekregen: een verzameling wetten, zoals de Romeinse Codex Justinianus of de Franse Code civil. Ook in het Nederlandse 'codificatie' zit het woord.

Van codex naar e-book

Het e-book wordt soms gezien als het einde van de codex, maar e-readers bootsen de codex juist na: je slaat pagina's om, er is een inhoudsopgave en je zet bladwijzers. De vorm die bijna tweeduizend jaar geleden ontstond, bepaalt nog steeds hoe we over boeken denken.

Veelgestelde vragen

Wat is het meervoud van codex?

Het meervoud is codices.

Is elk boek een codex?

In technische zin wel: elk boek van samengebonden bladen is een codex. In de praktijk gebruiken we het woord vooral voor handgeschreven boeken uit de oudheid en middeleeuwen.

Wanneer verdween de boekrol?

Rond de vierde en vijfde eeuw was de codex de gangbare vorm. Rollen bleven daarna nog in gebruik voor sommige documenten en in religieuze tradities, zoals de Thorarol.