Perkament
Inhoud
Perkament is een schrijfmateriaal gemaakt van dierenhuid, meestal van kalveren, schapen of geiten. Het werd in Europa vanaf de late oudheid tot het einde van de middeleeuwen gebruikt voor boeken en documenten. Vrijwel alle middeleeuwse handschriften zijn op perkament geschreven. Het materiaal is sterk en kan bij goede bewaring vele eeuwen meegaan.
Hoe perkament werd gemaakt
Het maken van perkament was zwaar en tijdrovend werk:
- De huid werd gewassen en dagenlang in een kalkbad gelegd om haren en vlees los te maken.
- Daarna werd de huid schoongeschraapt.
- De natte huid werd strak op een houten raam gespannen en gedroogd. Door het drogen onder spanning werd ze dun, glad en stevig.
- Met een halvemaanvormig mes werd de huid verder dun geschraapt en met puimsteen glad gemaakt.
Voor één groot boek waren de huiden van tientallen dieren nodig. Daardoor was perkament duur, en een boek een kostbaar bezit.
Perkament en velijn
Velijn (vellum) is perkament van uitzonderlijk fijne kwaliteit, oorspronkelijk van kalfshuid of zelfs van ongeboren kalveren. Het is dun en heel wit. In de praktijk worden de termen niet altijd consequent gebruikt; in het Engels heet vrijwel al het perkament soms vellum.
Waar de naam vandaan komt
Het woord perkament gaat terug op de stad Pergamon in Klein-Azië, het huidige Turkije. Volgens een oud verhaal, overgeleverd door de Romeinse schrijver Plinius, ontwikkelde men daar perkament toen Egypte de uitvoer van papyrus stopte. Historici zien dat verhaal als een legende: dierenhuid werd al eerder als schrijfmateriaal gebruikt. De naam bleef wel hangen.
Van perkament naar papier
Papier is in China uitgevonden en kwam via de islamitische wereld naar Europa. In de late middeleeuwen werd het steeds goedkoper en verdrong het perkament. Toen de boekdrukkunst opkwam, was papier de logische keuze: veel goedkoper en makkelijker te bedrukken. Sommige vroege drukken, waaronder enkele exemplaren van de Gutenbergbijbel, werden nog op perkament gedrukt als luxe-uitgave. Ook na de middeleeuwen bleef perkament in gebruik voor oorkonden, akten en boekbanden, omdat het zo duurzaam is.
Perkament in de bibliotheek
In bibliotheken en archieven kom je perkament tegen in verschillende vormen:
- als drager van middeleeuwse handschriften en oorkonden;
- als band om een boek, de zogenoemde perkamenten band, die in de zestiende tot achttiende eeuw veel voorkwam;
- als hergebruikt materiaal: snippers van oude handschriften werden door boekbinders gebruikt om latere boeken te verstevigen. Onderzoekers vinden zo soms fragmenten van verloren teksten.
Perkament is gevoelig voor schommelingen in luchtvochtigheid: het trekt krom bij droogte en kan schimmelen bij vocht. Daarom worden perkamenten stukken bewaard in een magazijn met constante omstandigheden.
Veelgestelde vragen
Wat is een palimpsest?
Een palimpsest is perkament waarvan de oorspronkelijke tekst is weggeschraapt om er opnieuw op te schrijven. Met moderne beeldtechniek kan de oude tekst soms weer zichtbaar worden gemaakt.
Is perkament hetzelfde als leer?
Nee. Leer wordt gelooid en blijft soepel. Perkament wordt niet gelooid maar onder spanning gedroogd, waardoor het stijver en gladder wordt.
Wordt perkament nog gebruikt?
Op kleine schaal, bijvoorbeeld door kalligrafen, restauratoren en voor ceremoniële documenten.
Bijgewerkt: