Incunabel

Een incunabel (meervoud incunabelen) is een boek dat is gedrukt met losse, beweegbare letters vóór 1 januari 1501. Het zijn de oudste gedrukte boeken van Europa, uit de eerste halve eeuw na de uitvinding van de boekdrukkunst. Incunabelen zijn zeldzaam en kostbaar en worden bewaard in bijzondere collecties van onder meer de Koninklijke Bibliotheek en universiteitsbibliotheken.

Waar de naam vandaan komt

Het woord komt van het Latijnse incunabula, dat 'windsels' of 'wieg' betekent. Het verwijst naar de kinderjaren van de boekdrukkunst. De grens van 1501 is een afspraak van bibliografen en geen technische breuk: drukkers werkten na 1500 gewoon op dezelfde manier door. Boeken van 1501 tot ongeveer 1540 worden soms post-incunabelen genoemd.

Hoe herken je een incunabel?

Vroege drukkers wilden dat hun boeken leken op handschriften, het boek zoals lezers het kenden. Daardoor hebben incunabelen kenmerken die later verdwenen:

• Geen of een eenvoudige titelpagina: titel, drukker en jaar staan vaak aan het eind van het boek, in het colofon.
• Lettertypen die op handschrift lijken, zoals gotische letters.
• Met de hand ingekleurde initialen en versieringen: de drukker liet ruimte open voor een rubricator, die beginletters in rood en blauw toevoegde.
• Afkortingen die ook in handschriften gebruikelijk waren.
• Geen paginanummers, maar soms katernsignaturen onderaan de bladzijde om de binder te helpen.
• Grote formaten, vaak folio, al zijn er ook kleinere boeken.

Veel incunabelen hebben een eigen geschiedenis van eigenaren, te zien aan aantekeningen, wapens of een ex-libris.

Incunabelen in de Nederlanden

In de Lage Landen werd al vroeg gedrukt. Uit papieronderzoek weten we dat er vóór 1473 al boeken in de Nederlanden zijn gedrukt, maar zonder bekende drukker of plaats. Het eerste gedateerde gedrukte boek uit de Noordelijke Nederlanden is de Historia scholastica van Petrus Comestor, in 1473 in Utrecht gedrukt door Nicolaes Ketelaer en Gerard de Leempt. In datzelfde jaar verschenen in Aalst, in het huidige België, ook gedateerde drukken. Daarna volgden drukkerijen in onder meer Deventer, Delft, Gouda, Haarlem en Zwolle.

Wereldwijd zijn er tienduizenden verschillende incunabeluitgaven bekend. Onderzoekers registreren ze in internationale databanken, zodat je kunt zien welke bibliotheek welk exemplaar bezit.

Incunabelen in de bibliotheek

Incunabelen staan in het magazijn onder strenge klimaatomstandigheden en worden alleen in een bijzondere leeszaal getoond, vaak op aanvraag en onder toezicht. Een titelbeschrijving van een incunabel is veel uitgebreider dan die van een modern boek: ook de staat, de band, de herkomst en de handgemaakte versieringen worden beschreven, omdat elk exemplaar uniek is. Veel incunabelen zijn gedigitaliseerd, waardoor je ze online kunt bekijken zonder het origineel aan te raken.

Veelgestelde vragen

Waarom is 1501 de grens?

Het is een afspraak van bibliografen. Het jaartal markeert het einde van de vijftiende eeuw, de eerste eeuw van de boekdrukkunst in Europa.

Is een blokboek ook een incunabel?

Strikt genomen niet. Een blokboek is gedrukt met houten blokken waarin tekst en beeld als geheel zijn uitgesneden, zonder losse letters. Ze stammen uit dezelfde periode en worden vaak samen bewaard.

Kan ik een incunabel zien?

Bij de Koninklijke Bibliotheek, universiteitsbibliotheken en enkele musea zijn incunabelen soms in tentoonstellingen te zien. Onderzoekers kunnen ze op aanvraag in de leeszaal raadplegen.