Ex-libris

Een ex-libris is een prentje of label dat in een boek wordt geplakt, meestal aan de binnenkant van de voorkant, om aan te geven van wie het boek is. Ex libris is Latijn voor 'uit de boeken van', gevolgd door de naam van de eigenaar. Veel ex-librissen zijn kleine kunstwerken, met een afbeelding, een wapen of een spreuk.

Hoe een ex-libris eruitziet

Een klassiek ex-libris bestaat uit:

• de woorden 'ex libris' of een variant, zoals 'ex bibliotheca' of 'uit de boeken van';
• de naam van de eigenaar;
• een afbeelding die iets zegt over de eigenaar: een familiewapen, een beroep, een hobby of een geliefd boek;
• soms een spreuk of motto.

Ex-librissen werden en worden gemaakt met grafische technieken zoals houtsnede, kopergravure, ets, litho en tegenwoordig ook digitale druk. Kunstenaars maken ze in opdracht, vaak in kleine oplagen.

Geschiedenis

De oudste bekende ex-librissen stammen uit de vijftiende eeuw, uit Duitstalige gebieden, en vielen samen met de opkomst van de boekdrukkunst: nu meer mensen boeken bezaten, wilden ze die ook als eigendom markeren. Vóór die tijd schreven eigenaren hun naam in handschriften of lieten ze hun wapen in de versiering opnemen. In de achttiende en negentiende eeuw werden wapenex-librissen populair onder adel en geleerden. Rond 1900 bloeide het ex-libris als kunstvorm op, en ontstonden verenigingen van verzamelaars, ook in Nederland.

Ex-librissen in de bibliotheek

Voor bibliotheken zijn ex-librissen op twee manieren interessant.

Als herkomstinformatie: een ex-libris vertelt wie een boek vroeger bezat. Bij oude boeken en incunabelen noteren bibliotheken daarom in de titelbeschrijving welke ex-librissen, stempels en aantekeningen in het exemplaar staan. Zo kun je reconstrueren hoe historische privébibliotheken eruitzagen, of nagaan of een boek ooit is geroofd, bijvoorbeeld tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dat herkomstonderzoek heet provenance-onderzoek.

Als collectie op zich: sommige erfgoedinstellingen, musea en particuliere verzamelaars verzamelen ex-librissen als grafiek. Ze worden dan los bewaard in mappen of albums, geordend op kunstenaar, techniek of eigenaar.

Bibliotheekstempels en -labels

Openbare bibliotheken gebruiken geen ex-librissen, maar wel hun eigen eigendomsmerken: een stempel met de naam van de bibliotheek, een barcode of RFID-label voor de zelfbedieningsautomaat, en een etiket met de signatuur. Wordt een boek afgeschreven, dan krijgt het vaak een stempel 'afgeschreven' of 'uit de collectie genomen', zodat duidelijk is dat het legaal verkocht of weggegeven is.

Een eigen ex-libris

Wil je zelf een ex-libris, dan kun je een kunstenaar vragen er een te ontwerpen, of kant-en-klare stickers kopen. Plak het met zuurvrije lijm op het voorste schutblad, zodat het boek niet beschadigt.

Veelgestelde vragen

Verlaagt een ex-libris de waarde van een boek?

Dat hangt ervan af. Een ex-libris van een bekende eigenaar kan de waarde juist verhogen. Bij moderne verzamelboeken geven sommige kopers de voorkeur aan exemplaren zonder merk.

Mag ik een ex-libris uit een oud boek halen?

Het is beter van niet. Het ex-libris hoort bij de geschiedenis van het exemplaar, en losweken kan zowel het prentje als het boek beschadigen.

Wat is het verschil tussen een ex-libris en een opdracht?

Een ex-libris geeft de eigenaar aan. Een opdracht is een tekst waarin de schrijver of gever het boek aan iemand opdraagt.