Sciencefiction
Inhoud
Sciencefiction is het genre dat vraagt wat er gebeurt als wetenschap, technologie of de samenleving zich in een bepaalde richting ontwikkelen. Het gaat dus niet alleen over ruimteschepen en robots, maar ook over klimaat, overheidsmacht, kunstmatige intelligentie en wat het betekent om mens te zijn. Hieronder lees je welke vormen sciencefiction aanneemt, welke Nederlandstalige schrijvers zich eraan waagden en welke boeken je kunt lenen om te beginnen.
Wat maakt een boek sciencefiction?
De kern van sciencefiction is een 'wat als'-vraag die wetenschappelijk of maatschappelijk wordt uitgewerkt. Wat als we door de tijd konden reizen? Wat als een staat alles van zijn burgers wist? Waar fantasy het onmogelijke aanneemt zonder uitleg, probeert sciencefiction het aannemelijk te maken binnen de regels van zijn eigen wereld.
Belangrijke subgenres zijn:
- Space opera. Grote avonturen in de ruimte, met rijken, planeten en ruimtevloten.
- Dystopie. Een toekomstige samenleving die onderdrukkend of ontspoord is. Het subgenre is populair bij jongeren, zie ook young adult.
- Hard SF. Verhalen waarin natuurkunde en techniek zo nauwkeurig mogelijk kloppen.
- Cyberpunk. Een technologisch geavanceerde maar maatschappelijk vervallen toekomst.
- Climate fiction. Verhalen over klimaatverandering en de gevolgen ervan, sinds de jaren 2010 sterk in opkomst.
Geschiedenis en Nederlandstalige sciencefiction
Als eerste sciencefictionroman wordt vaak Frankenstein (1818) van Mary Shelley genoemd. Jules Verne en H.G. Wells maakten het genre in de negentiende eeuw populair, en in de twintigste eeuw volgden de grote dystopieën van Aldous Huxley en George Orwell. Na de Tweede Wereldoorlog groeide in de Verenigde Staten de 'gouden eeuw' van de sciencefiction, met schrijvers als Isaac Asimov en later Frank Herbert, Ursula K. Le Guin en Philip K. Dick.
In het Nederlands is sciencefiction altijd een kleinere stroming gebleven, maar er zijn opvallende voorbeelden. Ferdinand Bordewijk schreef met Blokken (1931) een korte dystopie over een staat waarin alles is ingedeeld in rechte vormen en het individu verdwijnt. Thea Beckman schreef met Kinderen van Moeder Aarde (1985) een jeugdroman over een samenleving op Groenland na een kernoorlog. De in Den Haag geboren Michel Faber, die in het Engels schrijft, werd bekend met Under the Skin (2000), waarin een buitenaards wezen over de Schotse wegen rijdt.
Er is ook een levendige scene van liefhebbers en schrijvers rond korte verhalen. De Harland-prijs, lang bekend als de Paul Harland Prijs, wordt sinds 1976 uitgereikt voor Nederlandstalige sciencefiction-, fantasy- en horrorverhalen; Tais Teng won hem vier keer. Daarnaast worden veel Nederlanders sciencefictionlezer via vertaalde bestsellers of de Engelse originelen.
Aanraders
| Titel | Auteur | Jaar | Waarom lezen |
|---|---|---|---|
| Frankenstein | Mary Shelley | 1818 | Het begin van het genre en nog steeds actueel in vragen over schepping en verantwoordelijkheid |
| The Time Machine | H.G. Wells | 1895 | Een korte, klassieke reis naar een verre toekomst |
| Blokken | Ferdinand Bordewijk | 1931 | Een Nederlandse dystopie van nog geen honderd bladzijden |
| Brave New World | Aldous Huxley | 1932 | Een samenleving waarin geluk verplicht en vrijheid verdwenen is |
| 1984 | George Orwell | 1949 | De klassieker over surveillance en waarheid |
| Foundation | Isaac Asimov | 1951 | Een galactisch rijk valt en wiskunde moet de beschaving redden |
| Dune | Frank Herbert | 1965 | Politiek, religie en ecologie op een woestijnplaneet |
| The Left Hand of Darkness | Ursula K. Le Guin | 1969 | Een planeet waar mensen geen vast geslacht hebben |
| The Handmaid's Tale | Margaret Atwood | 1985 | Een theocratische dystopie die steeds opnieuw actueel wordt |
| Never Let Me Go | Kazuo Ishiguro | 2005 | Literaire sciencefiction over vriendschap en een wreed geheim |
| The Three-Body Problem | Liu Cixin | 2008 | Chinese sciencefiction over het eerste contact met buitenaards leven |
| The Martian | Andy Weir | 2011 | Een astronaut overleeft op Mars met humor en techniek |
Sciencefiction vinden in de bibliotheek
Sciencefiction heeft in de meeste bibliotheken een eigen genresticker en staat vaak samen met fantasy. In het boekenvak heeft het genre NUR-code 333. Literaire sciencefiction, zoals Never Let Me Go of de romans van Atwood, krijgt echter vaak de code van de literaire roman en staat dan gewoon bij de romans. Zoek je breed, gebruik dan in de online catalogus naast het genrefilter ook trefwoorden als 'toekomst', 'dystopie' of 'ruimtevaart'.
Wil je achtergrond bij de wetenschap achter het verhaal, dan vind je populairwetenschappelijke boeken over sterrenkunde en natuurkunde in de SISO-reeks 500. Veel sciencefiction verschijnt alleen in het Engels of later in vertaling. Bibliotheken met een Engelstalige collectie hebben vaak een ruimer aanbod, en in de online bibliotheek kun je Engelstalige e-books lenen. Ook vertaalde klassiekers als Dune en 1984 zijn vaak als e-book beschikbaar.
Tips om sciencefiction te leren waarderen
- Begin met een dystopie. 1984 en The Handmaid's Tale zijn bekend, goed leesbaar en roepen veel gesprek op.
- Kies literaire sciencefiction als je weinig genre leest. Ishiguro en Atwood schrijven voor een breed publiek.
- Lees korte verhalen. Veel grote sciencefictionideeën zijn eerst als kort verhaal verschenen. Meer daarover op korte verhalen.
- Vergelijk boek en film. Veel klassiekers zijn verfilmd; lees het boek eerst en kijk daarna wat de film weglaat.
Veelgestelde vragen
Wat is het eerste sciencefictionboek?
Frankenstein van Mary Shelley uit 1818 wordt het vaakst genoemd. Sommigen wijzen op oudere verhalen over reizen naar de maan, maar Shelley gaf als eerste wetenschap een centrale rol.
Wat is een dystopie?
Een verhaal over een toekomstige samenleving die slecht functioneert, vaak door onderdrukking, controle of een ramp. Bekende voorbeelden zijn 1984, Brave New World en The Handmaid's Tale.
Zijn er Nederlandse sciencefictionboeken?
Ja, al is het genre klein. Blokken van Ferdinand Bordewijk en Kinderen van Moeder Aarde van Thea Beckman zijn bekende voorbeelden, en Nederlandse schrijvers van korte sciencefictionverhalen dingen mee naar de Harland-prijs.
Bijgewerkt: