Landelijke organisaties in het bibliotheekwezen

Naast de lokale bibliotheken zijn er een paar landelijke organisaties die het Nederlandse bibliotheekwezen sturen of vertegenwoordigen. De belangrijkste zijn de Koninklijke Bibliotheek (KB), de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB), de samenwerkende provinciale ondersteuners (SPN) en voor de wetenschap de UKB. Hieronder lees je per organisatie wat ze doet en waarom dat voor jou als lezer relevant is.

Koninklijke Bibliotheek (KB)

De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is de nationale bibliotheek van Nederland. Ze verzamelt en bewaart wat in en over Nederland verschijnt en maakt historische teksten digitaal toegankelijk via onder meer Delpher.

Sinds 2015 heeft de KB ook een wettelijke rol in het openbare bibliotheeknetwerk. Volgens artikel 9 van de bibliotheekwet stuurt de KB het netwerk aan, beheert ze de landelijke digitale bibliotheek (de online Bibliotheek met e-books en luisterboeken) en verzorgt ze aangepaste lectuur voor mensen met een leesbeperking. Daarnaast stelt de KB elke vier jaar het gezamenlijke collectieplan vast en verzamelt ze, samen met het CBS, de landelijke bibliotheekcijfers. Die taken lagen tot 2015 deels bij het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken.

Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB)

De VOB is de branchevereniging van de openbare bibliotheken. Ze komt voort uit de Centrale Vereniging voor Openbare Leeszalen en Bibliotheken van 1908, die in 1972 met de katholieke en protestantse koepels opging in het Nederlands Bibliotheek- en Lectuurcentrum (NBLC). In 2003 kreeg het NBLC de naam Vereniging van Openbare Bibliotheken. Een uitgebreider portret staat bij de Vereniging Openbare Bibliotheken (VOB).

De VOB behartigt de belangen van bibliotheken richting politiek, bijvoorbeeld bij het wetsvoorstel over de zorgplicht, en is aan werkgeverszijde betrokken bij de cao voor openbare bibliotheken. Meer over arbeidsvoorwaarden lees je bij salaris en cao.

Samenwerkende POI's Nederland (SPN)

De negen provinciale ondersteuningsinstellingen werken landelijk samen in de Stichting Samenwerkende POI's Nederland (SPN). Via de SPN stemmen ze het landelijke transport van boeken af, ontwikkelen ze gezamenlijke programma's, bijvoorbeeld op het gebied van basisvaardigheden, en delen ze kennis. Ook de certificering van hun wettelijke taken loopt via deze samenwerking.

UKB: universiteitsbibliotheken en KB

Voor de wetenschappelijke bibliotheken is de UKB het samenwerkingsverband van de universiteitsbibliotheken en de nationale bibliotheek. Leden zijn onder meer de bibliotheken van de Universiteit van Amsterdam, de VU, Leiden, Utrecht, Groningen, Radboud, Erasmus, Tilburg, Maastricht, Twente, Wageningen, de TU Delft en de TU Eindhoven, plus de KB. De UKB werkt aan gezamenlijke inkoop van tijdschriften en databanken, open access en kennisdeling. Zie ook wetenschappelijke bibliotheken.

Leenrechtorganisaties

Als je een boek leent, krijgen auteurs en andere rechthebbenden daar een kleine vergoeding voor: het leenrecht. Bibliotheken betalen die vergoeding. De hoogte van de tarieven wordt in onderhandeling vastgesteld en de inning en verdeling lopen via aparte stichtingen. Hoe dat werkt en wat er voor schoolbibliotheken verandert, lees je bij leenrecht.

Overheden: OCW, VNG en IPO

• Ministerie van OCW is verantwoordelijk voor de bibliotheekwet, de KB en het geld voor de landelijke digitale bibliotheek.
• VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) vertegenwoordigt de gemeenten, die de lokale bibliotheek betalen.
• IPO (Interprovinciaal Overleg) vertegenwoordigt de provincies, die de POI's financieren en straks toezicht houden op de zorgplicht.

Deze drie sloten in 2001 al een koepelconvenant voor de bibliotheekvernieuwing; zie de geschiedenis van de openbare bibliotheek.

Waarom dit voor jou uitmaakt

Je merkt deze organisaties vooral indirect. Dat je met één app e-books uit het hele land kunt lenen, regelt de KB. Dat een boek uit Groningen naar Zeeland kan reizen, regelen de POI's. En dat jongeren onder de 18 overal gratis lid zijn, is landelijke wetgeving. Voor je eigen pas, reserveringen of klachten ga je altijd naar je lokale bibliotheek, te vinden in het overzicht van bibliotheken.

Veelgestelde vragen

Is de KB de baas van alle bibliotheken?

Nee. Lokale bibliotheken zijn zelfstandige organisaties met hun eigen bestuur. De KB stuurt het netwerk aan op gezamenlijke zaken, zoals de digitale bibliotheek en het collectieplan.

Wat doet de Vereniging van Openbare Bibliotheken?

De VOB is de branchevereniging van openbare bibliotheken. Ze komt op voor hun belangen in politiek en samenleving en is betrokken bij de cao.

Wat is het verschil tussen bibliotheek.nl en bibliotheek.org?

Bibliotheek.nl is de officiële landelijke website van de openbare bibliotheken. Bibliotheek.org is een onafhankelijke gids die uitleg geeft en naar officiële bronnen verwijst.