Wetenschappelijke bibliotheken in Nederland

Wetenschappelijke bibliotheken zijn bibliotheken die onderzoek en hoger onderwijs ondersteunen, zoals de universiteitsbibliotheken en de Koninklijke Bibliotheek. Ze vallen niet onder de openbare bibliotheekwet, maar onder hun universiteit of, bij de KB, onder een eigen wettelijke taak. Toch kun je er als gewone burger vaak terecht, al gelden andere regels dan bij je lokale bibliotheek.

Openbare versus wetenschappelijke bibliotheek

Het verschil is belangrijk omdat je bij een universiteitsbibliotheek niet automatisch kunt lenen met je gewone bibliotheekpas. Wel kun je via je eigen bibliotheek soms een wetenschappelijk boek aanvragen via het interbibliothecair leenverkeer.

De universiteitsbibliotheken

Elke Nederlandse universiteit heeft een eigen bibliotheek. Ze werken samen in de UKB, het samenwerkingsverband van de universiteitsbibliotheken en de nationale bibliotheek. Leden zijn de bibliotheken van:

• Universiteit van Amsterdam en Vrije Universiteit Amsterdam
• Universiteit Leiden
• Universiteit Utrecht
• Rijksuniversiteit Groningen
• Erasmus Universiteit Rotterdam
• Radboud Universiteit Nijmegen
• Tilburg University
• Maastricht University
• Universiteit Twente
• Wageningen University & Research
• TU Delft en TU Eindhoven
• de Koninklijke Bibliotheek

De UKB richt zich op drie dingen: collecties (onder meer gezamenlijke inkoop van tijdschriftlicenties en databanken), open wetenschap en kennisdeling tussen bibliotheekmedewerkers. Door gezamenlijk te onderhandelen met grote wetenschappelijke uitgevers hebben de Nederlandse universiteiten afspraken kunnen maken waarbij artikelen van Nederlandse onderzoekers vaker open access verschijnen.

Wat vind je er?

Universiteitsbibliotheken zijn tegenwoordig grotendeels digitaal: het meeste geld gaat naar licenties op e-journals, e-books en databanken. Daarnaast beheren ze vaak waardevolle bijzondere collecties: handschriften, oude drukken, kaarten en archieven.

Een paar voorbeelden:

• De Universiteitsbibliotheek Leiden, opgericht in 1575 samen met de universiteit, is de oudste universiteitsbibliotheek van Nederland. Ze beheert onder meer de Bibliotheca Thysiana, Oosterse collecties, het Prentenkabinet en de KITLV-collectie. Sinds 1983 zit de bibliotheek aan de Witte Singel. Lees meer bij de oudste bibliotheken van Nederland.
• De Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam omvatten onder meer de Bibliotheca Rosenthaliana, een van de belangrijkste collecties Judaica ter wereld; zie bijzondere bibliotheken.
• De TU Delft Library valt op door haar architectuur: een gebouw met een schuin grasdak en een kegel, ontworpen door Mecanoo en geopend in 1997. Over de openbare bibliotheek in die stad lees je bij Delft.

De Koninklijke Bibliotheek als wetenschappelijke bibliotheek

De Koninklijke Bibliotheek in Den Haag is de nationale bibliotheek. Ze verzamelt publicaties uit en over Nederland, bewaart ze voor de lange termijn en is lid van de UKB. Voor historisch onderzoek is vooral Delpher bekend: miljoenen gedigitaliseerde kranten, boeken en tijdschriften. Je kunt bij de KB lid worden om in de leeszalen te werken; zie lid worden van de KB.

Hogescholen en andere instellingen

Ook hogescholen hebben mediatheken of bibliotheken, meestal kleiner en praktischer van opzet. Daarnaast zijn er onderzoeksbibliotheken bij musea, archieven, ministeries en instituten, zoals kunsthistorische bibliotheken bij grote musea. Ze zijn vaak open voor bezoekers op afspraak of voor raadpleging ter plaatse.

Kun je als buitenstaander lenen?

Dat verschilt per universiteit. Veel universiteitsbibliotheken zijn open voor raadpleging ter plaatse, soms na registratie. Om te lenen heb je vaak een betaald extern lidmaatschap nodig, en sommige digitale bronnen zijn vanwege licenties alleen toegankelijk op de campus. Kijk voor de actuele voorwaarden op de site van de betreffende universiteitsbibliotheek.

Wil je vooral rustig studeren? Veel openbare bibliotheken hebben ook studieplekken, zonder dat je student hoeft te zijn.

Veelgestelde vragen

Mag ik als niet-student naar een universiteitsbibliotheek?

Vaak wel, om ter plaatse te lezen of te studeren. Voor lenen en voor toegang tot digitale bronnen gelden meestal extra voorwaarden, zoals een betaald lidmaatschap. Check de site van de universiteit.

Wat is de UKB?

Het samenwerkingsverband van de Nederlandse universiteitsbibliotheken en de Koninklijke Bibliotheek. Ze werken samen aan inkoop van licenties, open access en kennisdeling.

Wat is de oudste universiteitsbibliotheek van Nederland?

De Universiteitsbibliotheek Leiden, opgericht in 1575 tegelijk met de Universiteit Leiden.