Bijzondere bibliotheken in Nederland

Naast de openbare bibliotheken heeft Nederland een aantal bibliotheken die om hun collectie of gebouw uniek zijn: een middeleeuwse kettingbibliotheek, een zeventiende-eeuwse geleerdenbibliotheek die nog op haar oorspronkelijke plek staat en een wereldberoemde collectie over hermetische filosofie. De meeste zijn klein en alleen op bepaalde momenten te bezoeken. Hieronder een selectie, met wat je moet weten voor een bezoek.

Librije Zutphen

De Librije in Zutphen is een kettingbibliotheek uit de zestiende eeuw, gebouwd tussen 1561 en 1564 tegen de Sint-Walburgiskerk. De boeken liggen nog altijd met kettingen vast aan lessenaars, zodat ze niet konden worden meegenomen. Oorspronkelijk was het een openbare leeszaal voor wie een sleutel had; er waren ongeveer zestig sleutels in omloop.

Een catalogus uit 2008 beschrijft 826 titels, waaronder zes handschriften en 83 incunabelen (boeken gedrukt vóór 1501). Tot de topstukken horen een eerste druk van De revolutionibus van Copernicus en een van de meest complete exemplaren van Blaeus Zeespiegel. De Librije is een van de weinige kettingbibliotheken ter wereld die nog op hun oorspronkelijke plek staan. Je bezoekt haar met een gids; de Stichting Librije Walburgiskerk Zutphen beheert de collectie sinds 1984. Alles over de geschiedenis en de collectie lees je op de pagina over de Librije Zutphen. Over de openbare bibliotheek in die regio lees je bij bibliotheken in Gelderland.

Bibliotheca Thysiana, Leiden

Aan het Rapenburg 25 in Leiden staat de Bibliotheca Thysiana, gebouwd in 1655 naar ontwerp van Arent van 's-Gravesande. De collectie komt grotendeels uit de nalatenschap van de jonggestorven geleerde Johannes Thysius (1621–1653). Het is het enige zeventiende-eeuwse gebouw in Nederland dat als bibliotheek is gebouwd en die functie nog steeds heeft.

De bibliotheek bevat ongeveer 2.500 boeken en duizenden pamfletten, en een van de veertien bewaard gebleven boekenmolens ter wereld: een draaiend rek waarmee een lezer meerdere boeken tegelijk kon raadplegen. Het gebouw is sinds 1997 eigendom van de Vereniging Hendrick de Keyser; de collectie wordt beheerd door een stichting die al sinds de achttiende eeuw verbonden is met de Universiteit Leiden. Meer over het gebouw en de boekenmolen lees je bij de Bibliotheca Thysiana.

Embassy of the Free Mind (Bibliotheca Philosophica Hermetica), Amsterdam

De Bibliotheca Philosophica Hermetica is eind jaren vijftig opgezet door de Amsterdamse ondernemer Joost Ritman als particuliere bibliotheek. De collectie richt zich op hermetica, rozenkruisers, alchemie, mystiek, gnosis en westerse esoterie, en telt volgens opgave meer dan 25.000 werken.

Sinds 2017 is de bibliotheek ondergebracht in het Huis met de Hoofden aan de Keizersgracht 123, onder de naam Embassy of the Free Mind. Schrijver Dan Brown gaf in 2016 een gift van €300.000, waarmee ongeveer 4.600 vroege drukken en 300 handschriften zijn gedigitaliseerd en online gezet. Het museum en de bibliotheek zijn te bezoeken met een kaartje. Lees meer over de collectie en het Huis met de Hoofden bij de Embassy of the Free Mind.

Bibliotheca Rosenthaliana, Amsterdam

De Bibliotheca Rosenthaliana begon als de privébibliotheek van Leeser Rosenthal (1794–1868), een rabbijn en verzamelaar van Hebraica en Judaica. In 1880 schonken zijn zoon en dochters de collectie aan de stad Amsterdam. Nu hoort ze bij de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam en telt ze ongeveer 100.000 banden. Ze geldt als een van de belangrijkste Joodse bibliotheken van Europa.

Bibliotheek van het Vredespaleis, Den Haag

De Bibliotheek van het Vredespaleis is gespecialiseerd in internationaal recht en hoort bij het gebouw waarin onder meer het Internationaal Gerechtshof zetelt. Ze verzamelt sinds de voltooiing van het Vredespaleis in 1913 en telt meer dan een miljoen titels. De bibliotheek dient in de eerste plaats de instellingen in het gebouw, maar staat open voor onderzoekers en studenten internationaal recht.

Koninklijke Bibliotheek, Den Haag

De nationale bibliotheek is natuurlijk ook bijzonder: ze bewaart onder meer middeleeuwse handschriften en de grootste collectie Nederlandstalige publicaties. Lees meer over de collectie van de KB en over het Literatuurmuseum in hetzelfde gebouw.

Cuypersbibliotheek en Athenaeumbibliotheek

In het Rijksmuseum in Amsterdam zit sinds 1885 de Cuypersbibliotheek, de oudste kunsthistorische onderzoeksbibliotheek van Nederland, die je als museumbezoeker vanaf een balkon kunt zien. In Deventer bewaart de Athenaeumbibliotheek, begonnen in 1560, handschriften, atlassen en vroege Deventer drukken.

Tips voor een bezoek

• Controleer altijd vooraf de website: veel van deze bibliotheken zijn alleen op vaste dagen of met een rondleiding open.
• Bij onderzoeksbibliotheken moet je je vaak registreren of een afspraak maken om stukken in te zien.
• Neem een identiteitsbewijs mee; voor kwetsbaar materiaal gelden strikte regels.

Wie meer wil zien, vindt bij de oudste bibliotheken van Nederland een historisch overzicht en bij bibliotheken wereldwijd vergelijkbare plekken in het buitenland, zoals de kloosterbibliotheek van Sankt Gallen.

Veelgestelde vragen

Wat is een kettingbibliotheek?

Een bibliotheek waarin de boeken met kettingen aan lessenaars vastzitten, zodat ze wel gelezen maar niet meegenomen kunnen worden. De Librije in Zutphen uit 1564 is een bewaard gebleven voorbeeld.

Kun je de Embassy of the Free Mind bezoeken?

Ja. Sinds 2017 zitten museum en bibliotheek in het Huis met de Hoofden aan de Keizersgracht 123 in Amsterdam. Kijk op de officiële site voor tickets en openingstijden.

Wat is de oudste bibliotheek die nog in haar oorspronkelijke gebouw zit?

De Librije in Zutphen staat sinds 1564 op dezelfde plek. De Bibliotheca Thysiana in Leiden is het enige zeventiende-eeuwse, speciaal gebouwde bibliotheekgebouw dat nog als bibliotheek dient.