Librije Zutphen

De Librije in Zutphen is een kettingbibliotheek uit de zestiende eeuw, gebouwd tussen 1561 en 1564 tegen de Sint-Walburgiskerk. De boeken liggen nog altijd met kettingen vast aan houten lessenaars, precies zoals ruim vierhonderd jaar geleden. Het is de oudste bibliotheek van Nederland die nog op haar oorspronkelijke plek staat, en een van de weinige complete kettingbibliotheken ter wereld. Je bezoekt haar met een gids.

Feiten in het kort

Van kapittelbibliotheek naar openbare leeszaal

De Walburgiskerk had al voor 1500 een bibliotheek voor de geestelijken van het kapittel. In 1492 kwam er een nieuwe kapittelzaal, met daarboven een gewelfde ruimte die de 'bovenlibrije' werd genoemd. Een document uit 1495 laat zien dat de boeken toen al aan kettingen lagen.

Rond 1550 bedacht kerkmeester Conrad Slindewater een nieuwe, grotere bibliotheek. Hij liet zich inspireren door de boekenzalen van twee Zutphense kloosters. Na zijn dood voerde zijn opvolger de plannen uit. Tussen 1561 en 1564 verrees de Librije op het voormalige kerkhof naast de kerk.

Opvallend is dat de Librije bedoeld was als openbare leeszaal voor de burgers van de stad, niet alleen voor geestelijken. Er waren ongeveer zestig sleutels in omloop en de zaal was bijna dagelijks open. Lenen kon niet: je las ter plekke, aan de lessenaar. Na de Reformatie veranderde dat. Vanaf toen mochten alleen raadsleden en predikanten de bibliotheek gebruiken.

De zaal

De Librije is een gewelfde zaal in laatgotische trant, met rijen donkere houten lessenaars. Licht valt binnen door ramen die haaks op de lessenaars staan, zodat je bij daglicht kon lezen. Op de schuine lessenaars liggen de boeken, elk aan een eigen ketting. Een lezer kon het boek pakken en openslaan, maar niet meenemen.

Op een van de oude rode vloertegels is een pootafdruk te zien. Volgens een oude legende is dat de voetafdruk van de duivel, die in de bibliotheek zou hebben rondgelopen. Schrijver Jacob van Lennep noemde de 'klauwen' van de duivel al in een negentiende-eeuws gedicht.

Wat je ziet, is grotendeels de toestand van de zestiende eeuw. Dat is mede te danken aan archivaris Koenraad Meinsma. Hij overtuigde architect Pierre Cuypers, die in 1907–1908 de kerk restaureerde, om het middeleeuwse karakter van de Librije te bewaren. Diezelfde Cuypers ontwierp eerder de bibliotheek van het Rijksmuseum.

De collectie in cijfers

De omvang van de Librije is door de eeuwen heen redelijk goed bijgehouden:

De catalogus van 2008 telt zes handschriften en 83 andere incunabelen (boeken gedrukt vóór 1501), 420 boeken uit de zestiende eeuw, 273 uit de zeventiende, 28 uit de achttiende en 2 uit de negentiende eeuw. Van de 26 handschriften uit de oudste catalogus zijn er nog maar twee over.

Tot de topstukken horen een eerste druk van De revolutionibus orbium coelestium van Copernicus en het meest complete bekende exemplaar van de Zeespiegel van Willem Blaeu. Als oude kerkbibliotheek bestaat de collectie voor een groot deel uit theologische werken.

Verval en restauratie

In de twintigste eeuw raakte de Librije opnieuw in verwaarlozing. Rapporten uit 1955 en 1974 waarschuwden voor de staat van de boeken. In 1982 begon een grote restauratie van de boeken, en ook het gebouw kreeg zijn middeleeuwse aanzien terug. In 1984 ging het beheer over naar de Stichting Librije Walburgiskerk Zutphen. De Librije is nu officieel een museale collectie.

Bezoeken

Je bezoekt de Librije met een gids, meestal samen met een bezoek aan de Walburgiskerk. Boeken inzien of aanraken kan als gewone bezoeker niet. Controleer de actuele tijden en prijzen op de website van de Walburgiskerk of bij het toeristenbureau van Zutphen, want die wisselen per seizoen. Wil je in de stad zelf boeken lenen, kijk dan bij de bibliotheek in Zutphen.

Vergelijking

De Librije is het oudste voorbeeld in de lijst van oudste bibliotheken van Nederland. Een eeuw later kwam met de Bibliotheca Thysiana in Leiden een nieuw type: de zaalbibliotheek met boeken in wandkasten. Die overgang van lessenaar naar boekenkast lees je bij bibliotheekarchitectuur. Een vergelijkbare kettingbibliotheek in het buitenland is die van de kathedraal van Hereford in Engeland.

Veelgestelde vragen

Waarom liggen de boeken in de Librije aan kettingen?

Boeken waren in de zestiende eeuw kostbaar. Met een ketting kon iedereen ze lezen, maar kon niemand ze meenemen.

Hoe oud is de Librije in Zutphen?

De huidige zaal werd gebouwd tussen 1561 en 1564. De kerk had al vóór 1500 een kapittelbibliotheek met geketende boeken.

Kun je de Librije bezoeken?

Ja, met een gids. Rondleidingen gaan meestal samen met een bezoek aan de Walburgiskerk; kijk vooraf naar de actuele tijden.