Bibliotheca Thysiana in Leiden

De Bibliotheca Thysiana aan het Rapenburg 25 in Leiden is de enige zeventiende-eeuwse boekencollectie in Nederland die nog in het gebouw staat dat er speciaal voor werd gebouwd. Het gebouw dateert van 1655 en bewaart de bibliotheek van de jonggestorven Leidse jurist Johannes Thysius: ongeveer 2.500 boeken en enkele duizenden pamfletten. Je kunt het alleen op afspraak bezoeken, meestal met een rondleiding.

Feiten in het kort

Johannes Thysius en zijn testament

Johannes Thysius werd geboren in 1621 of 1622 (de bronnen verschillen) en overleed in 1653, ruim dertig jaar oud. Hij was een rijke, geleerde verzamelaar in de traditie van het late humanisme. In zijn testament bepaalde hij dat zijn boeken bij elkaar moesten blijven en 'tot publycque dienst der studie' beschikbaar moesten zijn. Volgens de Engelstalige Wikipedia liet hij daarvoor 20.000 gulden na.

Zijn erfgenamen lieten aan het Rapenburg, tegenover het Academiegebouw van de universiteit, een apart gebouw neerzetten. Zo kwam de bibliotheek vlak bij de studenten en hoogleraren te staan voor wie ze bedoeld was.

Het gebouw

Architect Arent van 's-Gravesande ontwierp een sober maar voornaam gebouw in Hollands classicistische stijl, met pilasters van de Ionische orde op een hoge onderbouw. De begane grond was bedoeld als woning voor een beheerder. Op de eerste verdieping ligt de boekenzaal van ongeveer 7 bij 14 meter, met in het midden een grote leestafel.

De boeken staan in kasten langs de wanden, in dezelfde ruimte waar je leest. Daarmee is de Thysiana een vroeg Nederlands voorbeeld van een zaalbibliotheek, de stap na de middeleeuwse kettingbibliotheek met lessenaars zoals de Librije in Zutphen. Hoe die ontwikkeling verder ging, lees je bij bibliotheekarchitectuur.

De Rijksdienst voor de Monumentenzorg nam het gebouw in 1990 op in de Top 100 van Nederlandse monumenten. Sinds 1997 is het eigendom van de Vereniging Hendrick de Keyser, die historische panden restaureert en beheert. De laatste grote restauratie duurde enkele jaren en werd in 2001 afgerond.

De boekenmolen

Het bekendste voorwerp in de zaal is de boekenmolen: een houten rad met plankjes waarop meerdere opengeslagen boeken liggen. Door aan het rad te draaien, haalde een geleerde het ene na het andere boek naar zich toe, zonder dat de boeken verschoven. Zo kon hij teksten vergelijken. Van zulke boekenmolens zijn er wereldwijd nog maar veertien bewaard, en dit exemplaar uit de zeventiende eeuw werkt nog.

Wat staat er in de collectie?

De collectie bestrijkt bijna alle wetenschappen van zijn tijd: recht, theologie, klassieke letteren, geschiedenis, geneeskunde en natuurwetenschap. Daarnaast zijn er duizenden pamfletten, korte drukwerkjes over politieke en religieuze kwesties uit de zestiende en zeventiende eeuw. Ze geven een beeld van de discussies in de Republiek.

Een uitzondering vormt een verzameling van enkele honderden boeken van en over de Zweedse denker Emanuel Swedenborg. Die kwam pas lang na de dood van Thysius in de bibliotheek en wordt als aparte collectie bewaard. Ook het zogeheten Thysius-luitboek, een handschrift met luitmuziek, hoort bij de collectie; het verscheen in 2009 in facsimile.

Beheer door de universiteit

Sinds de dood van Thysius beheert een stichting de bibliotheek. Vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw is die stichting verbonden aan de Universiteit Leiden. De collectie is daardoor opgenomen in de catalogus van de Universitaire Bibliotheken Leiden. Over de rol van de universiteitsbibliotheek lees je meer bij wetenschappelijke bibliotheken.

Bezoeken en raadplegen

In het gebouw zelf kun je de boeken niet inzien. Wie een werk wil raadplegen, vraagt het aan via de catalogus van de universiteit. Het wordt dan naar de leeszaal Bijzondere Collecties in de Universiteitsbibliotheek aan de Witte Singel gebracht.

Het gebouw is alleen op afspraak te bezoeken. Volgens de website van de Universitaire Bibliotheken Leiden kost een rondleiding van ongeveer een uur in 2026 €150 voor een groep tot twintig personen (indicatie, controleer de actuele prijs). Af en toe is de Thysiana vrij te bezoeken, bijvoorbeeld tijdens Open Monumentendag; let daarvoor op de aankondigingen. Wil je in Leiden gewoon boeken lenen, kijk dan bij de bibliotheek in Leiden.

Vergelijking

In de reeks oudste bibliotheken van Nederland staat de Thysiana tussen de Librije van Zutphen (1564) en de Koninklijke Bibliotheek (1798). Een overzicht van vergelijkbare plekken vind je bij bijzondere bibliotheken.

Veelgestelde vragen

Kun je de Bibliotheca Thysiana bezoeken?

Ja, maar alleen op afspraak. De universiteit organiseert rondleidingen voor groepen van maximaal twintig personen; soms is het gebouw open tijdens Open Monumentendag.

Wat is een boekenmolen?

Een draaibaar rad met plankjes waarop meerdere boeken opengeslagen liggen. Een lezer kon zo verschillende boeken raadplegen zonder op te staan. De Thysiana heeft een van de veertien bewaarde exemplaren ter wereld.

Kun je boeken uit de Thysiana lenen?

Nee. Je vraagt ze aan via de catalogus van de Universiteit Leiden en raadpleegt ze in de leeszaal Bijzondere Collecties.