Zelfbediening en de open bibliotheek

In bijna elke Nederlandse bibliotheek leen en lever je boeken zelf in via een automaat. Steeds meer vestigingen gaan een stap verder met een open bibliotheek: buiten de bemenste uren kun je met je bibliotheekpas binnenkomen en zelf lenen, terwijl er geen medewerker is. Zo kan een vestiging langer open zijn zonder extra personeel. Hoe dat werkt en waar je op moet letten, lees je hieronder.

Zelfbediening: lenen en inleveren via een automaat

Bibliotheekboeken hebben tegenwoordig meestal een RFID-chip, een kleine antenne in een sticker. Een zelfbedieningsautomaat leest die chip uit, zodat je een stapel boeken in één keer kunt lenen. Je scant je bibliotheekpas, legt de boeken op het vlak en krijgt een bon of e-mail met de inleverdatum. Inleveren werkt net zo, of via een inleverbus waar de boeken via een lopende band worden gesorteerd.

Voor medewerkers betekent dit dat ze minder tijd kwijt zijn aan uitlenen en innemen, en meer tijd hebben voor advies, activiteiten en hulp bij bijvoorbeeld digitale overheidszaken.

De open bibliotheek: zelfservice-uren

Bij een open bibliotheek, ook wel zelfservice-uren of 'meer-uren' genoemd, is de vestiging ook open op momenten zonder personeel. Het principe:

• Je meldt je eerst aan bij je bibliotheek, vaak met een aparte toestemming of pincode op je pas.
• Bij de ingang scan je je pas en toets je je pincode in; dan gaat de deur open.
• Binnen kun je lenen, inleveren, lezen en studeren, met behulp van de automaten.
• Er hangen camera's, en verlichting, alarm en deuren worden centraal of automatisch geregeld.

De voorwaarden verschillen per bibliotheek. Sommige bibliotheken hanteren een minimumleeftijd voor zelfstandige toegang of laten kinderen alleen onder begeleiding binnen. Kijk dus altijd op de site van je eigen bibliotheek, via het overzicht van bibliotheken.

Afhaalkluizen en afhaalpunten

Een andere vorm van zelfbediening is de afhaalkluis: een kast met vakjes waarin je gereserveerde boeken klaarliggen. Je opent je vakje met je pas of een code, ook buiten openingstijden. Daarnaast zijn er afhaalpunten in bijvoorbeeld een supermarkt of dorpshuis, vaak op plekken waar geen volledige vestiging (meer) is. Hoe je een boek reserveert, lees je bij reserveren.

Voordelen

• Langer open. Vooral kleine vestigingen in dorpen en wijken kunnen zo meer uren per week open zijn.
• Studieplekken. Scholieren en studenten kunnen 's avonds of in het weekend terecht; zie studieplekken.
• Behoud van vestigingen. Voor sommige gemeenten is de open bibliotheek een manier om een vestiging te behouden in plaats van te sluiten; zie bibliotheeksluitingen.

Nadelen en kritiek

• Geen hulp. Tijdens zelfservice-uren is er niemand voor vragen, advies of hulp bij de computer.
• Minder geschikt voor kwetsbare groepen. Mensen die moeite hebben met lezen, met digitale systemen of met de toegangsprocedure, hebben er minder aan.
• Niet alle wettelijke functies. De bibliotheekwet noemt ook ontmoeting en debat, educatie en kunst en cultuur. Die vragen om mensen en programma's, niet alleen om een open deur.
• Privacy. Camera's en toegangsregistratie roepen vragen op over hoe lang beelden en gegevens bewaard worden. Bibliotheken moeten zich daarbij aan de privacywetgeving houden.

Zelfbediening en de zorgplicht

Het wetsvoorstel voor een zorgplicht voor gemeenten spreekt van een 'volwaardige' bibliotheek. Gemeentelijke stukken gaan ervan uit dat daarbij ten minste één locatie hoort waar de vijf functies samenkomen. Zelfservice-uren kunnen een vestiging aanvullen, maar zijn naar verwachting geen vervanging voor een bemenste bibliotheek.

Veelgestelde vragen

Wat is een open bibliotheek?

Een vestiging die ook buiten de bemenste uren open is. Je komt binnen met je bibliotheekpas en een pincode en leent zelf via de automaten, zonder dat er een medewerker aanwezig is.

Heb ik een aparte pas nodig voor zelfservice-uren?

Meestal niet, maar vaak moet je de toegang eerst laten activeren of een pincode instellen. De regels verschillen per bibliotheek.

Kan ik in de open bibliotheek ook printen of hulp krijgen?

Printen kan soms via een selfservice-printer, maar hulp is er tijdens zelfservice-uren niet. Kom daarvoor tijdens de bemenste openingsuren; zie ook printen en kopiëren.