Zorgplicht voor gemeenten: de nieuwe bibliotheekwet

Gemeenten krijgen naar verwachting een wettelijke zorgplicht voor de bibliotheek: ze moeten ervoor zorgen dat hun inwoners binnen redelijke afstand toegang hebben tot een volwaardige bibliotheek. Dat staat in wetsvoorstel 36 902, dat op 12 februari 2026 bij de Tweede Kamer is ingediend. Op 27 oktober 2026 is het voorstel nog in behandeling; de datum van inwerkingtreding wordt later bij koninklijk besluit bepaald.

Waarom een zorgplicht?

De huidige bibliotheekwet van 2015 vraagt gemeenten alleen om de bibliotheek te 'bevorderen', rekening te houden met de afstand tot inwoners en te overleggen voordat een bibliotheek stopt. Dat bleek in de praktijk weinig houvast te bieden. Na 2010 sloten veel vestigingen, en in sommige gemeenten verdween de bibliotheek vrijwel helemaal; lees daarover bij bibliotheeksluitingen.

Het voorstel wil de beschikbaarheid en bereikbaarheid van de lokale bibliotheek daarom structureel waarborgen. De officiële korte titel op de site van de Eerste Kamer luidt: Volwaardige bibliotheekvoorziening en leenrechtvergoeding bij uitleningen door schoolbibliotheken.

Wat staat er in het wetsvoorstel?

• Zorgplicht in plaats van bevorderingstaak. Gemeenten, en ook de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba, moeten zorgen voor een bibliotheekaanbod dat binnen redelijke afstand voor de inwoners toegankelijk is.
• Integraal en gebruiksvriendelijk aanbod. Het aanbod moet zowel fysiek als digitaal goed bruikbaar zijn.
• Samenwerking met het onderwijs. De samenwerking tussen bibliotheken en scholen op het gebied van leesbevordering wordt structureel verankerd. Dat sluit aan bij programma's zoals de Bibliotheek op school.
• Meerjarenplan. Elke gemeente beschrijft, na overleg met de lokale bibliotheek, in een meerjarenplan hoe ze de zorgplicht invult.
• Toezicht door de provincie. Provincies gaan toezicht houden op de vraag of gemeenten de zorgplicht naar behoren uitvoeren.
• Leenrecht voor schoolbibliotheken. De vrijstelling van leenrechtvergoeding voor scholen wordt opgeheven; de vergoeding komt voor rekening van OCW. Zie leenrecht.

Wat is een 'volwaardige' bibliotheek?

Precies omschrijven gebeurt in de wet en de uitwerking daarvan. Gemeentelijke voorbereidingsstukken uit 2025 en 2026 gaan uit van ten minste één volwaardige bibliotheeklocatie per gemeente, waar de vijf wettelijke functies samenkomen: kennis en informatie, ontwikkeling en educatie, lezen en literatuur, ontmoeting en debat, en kunst en cultuur. Een kast met boeken in een buurthuis voldoet daar niet aan. Verschillende gemeenten schreven in hun stukken ook dat de exacte eisen nog niet helemaal duidelijk waren. Volg daarom de definitieve wettekst.

Tijdlijn

De beoogde ingangsdatum is eerder verschoven: gemeentestukken noemden eerst 1 januari 2025, later 2026, en een provinciale brief uit maart 2026 verwacht inwerkingtreding in 2027. Het actuele dossier vind je op de site van de Eerste Kamer.

Wat betekent dit voor jou?

Voor inwoners van gemeenten die nu al een goede bibliotheek hebben, verandert er waarschijnlijk weinig. In gemeenten met weinig of geen vestigingen kan de zorgplicht leiden tot een nieuwe of heropende bibliotheek, langere openingstijden of meer activiteiten. Het CBS zag in 2025 al 35 vestigingen meer dan in 2024, mede door het Rijksgeld dat vooruitliep op de zorgplicht. In Lopik daalde de gemiddelde fietsafstand tot een bibliotheek met 4,5 kilometer nadat er twee vestigingen openden.

Geld voor de zorgplicht

Gemeenten krijgen extra geld om de zorgplicht te betalen. Na een overgangsperiode met een decentralisatie-uitkering moet dat geld structureel via het Gemeentefonds lopen. Meer details staan bij financiering.

Veelgestelde vragen

Wanneer gaat de bibliotheekzorgplicht in?

Dat staat nog niet vast. Het wetsvoorstel is in februari 2026 ingediend en de inwerkingtreding wordt bij koninklijk besluit bepaald. Provinciale stukken uit 2026 noemen 2027 als verwachting.

Moet straks elk dorp een bibliotheek krijgen?

Nee. De zorgplicht gaat over toegang binnen redelijke afstand, niet over een vestiging in elke kern. Hoe een gemeente dat invult, staat in haar meerjarenplan.

Wie controleert of gemeenten zich aan de zorgplicht houden?

Volgens het voorstel de provincie. Zij houdt toezicht op de uitvoering van de zorgplicht door gemeenten.