Menno ter Braak

Menno ter Braak (1902–1940) was de invloedrijkste criticus en essayist van het interbellum. Samen met Eddy du Perron richtte hij in 1932 het tijdschrift Forum op, dat eerlijkheid en persoonlijkheid belangrijker vond dan mooie vormen. Hij waarschuwde vroeg en scherp tegen het nationaalsocialisme en maakte op 14 mei 1940, kort na de Duitse inval, een einde aan zijn leven.

Leven

Ter Braak werd op 26 januari 1902 geboren in Eibergen, in de Achterhoek, als zoon van een huisarts. Hij studeerde geschiedenis en Nederlands in Amsterdam en promoveerde in 1928 op een proefschrift over keizer Otto III. In 1927 was hij een van de oprichters van de Filmliga, een vereniging die filmkunst serieus wilde nemen. Film bleef een van zijn interesses.

Na een korte periode als leraar werd hij in 1933 literair redacteur van de Haagse krant Het Vaderland. Hij schreef wekelijks kritieken en essays en werd zo een van de belangrijkste stemmen in het literaire leven. Met Eddy du Perron, met wie hij een intensieve briefwisseling voerde, en de Vlaming Maurice Roelants richtte hij Forum op, dat bestond van 1932 tot 1935.

In de jaren dertig keerde Ter Braak zich steeds feller tegen het fascisme en nationaalsocialisme. Hij was betrokken bij het Comité van Waakzaamheid van anti-nationaalsocialistische intellectuelen. Toen het Duitse leger in mei 1940 Nederland binnenviel, wist hij dat hij als bekend tegenstander gevaar liep. Hij overleed op 14 mei 1940 in Den Haag, op de dag van de Nederlandse capitulatie. Zijn vriend Du Perron overleed op dezelfde dag in Bergen aan een hartaanval.

Stijl en thema's

Ter Braak schreef helder, ironisch en polemisch. Hij hield ervan tegenstanders te ontmaskeren, ook zichzelf. Zijn eis aan literatuur werd later samengevat als 'vent, geen vorm': het ging hem om de persoonlijkheid en de eerlijkheid van de schrijver, niet om fraaie stijl of schoonheid op zich.

Zijn denken was sterk beïnvloed door Friedrich Nietzsche. Hij wantrouwde grote idealen en gemeenschapsgevoel, en ontleedde in zijn essays de 'burger' in zichzelf en anderen: de mens die zekerheid zoekt in conventies. In Het carnaval der burgers doet hij dat uitvoerig. In Van oude en nieuwe christenen en in het essay Het nationaal-socialisme als rancuneleer liet hij zien hoe wrok en ressentiment politieke bewegingen kunnen voeden.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Ter Braak nu nog?

Ter Braak is een van de eerste Nederlandse intellectuelen die het gevaar van het nationaalsocialisme haarscherp beschreven. Zijn analyse van rancune, massa en propaganda wordt nog altijd aangehaald in debatten over populisme en polarisatie.

Daarnaast is hij een voorbeeld van onafhankelijk denken. Hij weigerde zich bij een partij of beweging aan te sluiten en bleef zich afvragen of hij zelf ook niet de burger was die hij bekritiseerde. Die zelfkritiek maakt zijn essays prettig om te lezen, ook als je het niet met hem eens bent.

Waar begin je?

Begin met een bundel geselecteerde essays, zodat je kennismaakt met zijn stijl en onderwerpen. Het nationaal-socialisme als rancuneleer is kort en helder en daarom een goede eerste tekst. Wie meer tijd heeft, leest Het carnaval der burgers. Zijn romans worden minder gelezen dan zijn essays.

Een aanrader is ook de briefwisseling tussen Ter Braak en Eddy du Perron, die een levendig beeld geeft van hun vriendschap en het literaire leven in de jaren dertig. Zijn kritieken over Slauerhoff, Vestdijk en Bordewijk laten zien hoe hij als criticus werkte.

Ter Braak lenen in de bibliotheek

Bundels met essays van Ter Braak en zijn verzameld werk zijn in grotere bibliotheken te leen, of te reserveren via je eigen bibliotheek. Soms zijn moderne uitgaven ook als e-book beschikbaar. Veel van zijn werk, inclusief brieven, is gratis te lezen bij de DBNL. Materiaal over Forum en zijn kring bewaart het Literatuurmuseum.

Veelgestelde vragen

Wat was Forum?

Forum was een literair tijdschrift dat van 1932 tot 1935 verscheen, opgericht door Menno ter Braak, Eddy du Perron en Maurice Roelants. Het verzette zich tegen holle schoonheid en vroeg om eerlijke, persoonlijke literatuur.

Hoe is Menno ter Braak overleden?

Ter Braak maakte op 14 mei 1940 in Den Haag een einde aan zijn leven, kort na de Duitse inval. Hij had zich jarenlang openlijk tegen het nationaalsocialisme uitgesproken.

Wat betekent 'vent of vorm'?

Met 'vent' bedoelde de Forum-groep de persoonlijkheid van de schrijver, met 'vorm' de stijl en techniek. Ter Braak en Du Perron vonden de vent belangrijker.