Hendrik Marsman

Hendrik Marsman (1899–1940) was de dichter van het vitalisme: poëzie vol kracht, beweging en hartstocht. Zijn bekendste gedicht, 'Herinnering aan Holland', begint met de regels 'Denkend aan Holland / zie ik breede rivieren / traag door oneindig / laagland gaan'. Hij kwam in juni 1940 om het leven toen het schip waarmee hij naar Engeland vluchtte, werd getorpedeerd.

Leven

Marsman werd op 30 september 1899 in Zeist geboren. Hij studeerde rechten in Utrecht en werkte korte tijd als jurist, maar zijn eigenlijke werk was de poëzie en de kritiek. In het begin van de jaren twintig publiceerde hij in het tijdschrift De Vrije Bladen en werd hij al snel de leidende figuur van een generatie jonge dichters.

Hij reisde veel door Europa, vooral door Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje, en kwam in contact met het Duitse expressionisme. Daarnaast schreef hij kritieken en essays, en was hij een tijd redacteur van De Vrije Bladen. In 1929 trouwde hij met Rien Barendregt.

Na de Duitse inval in mei 1940 verbleef Marsman met zijn vrouw in Frankrijk. Ze probeerden per schip naar Engeland te ontkomen. Op 21 juni 1940 werd hun schip in het Kanaal getorpedeerd. Marsman verdronk; zijn vrouw overleefde de ramp.

Stijl en thema's

Marsmans vroege gedichten zijn kort, explosief en beeldend. Hij schreef over de ruimte, het licht, de nacht en het lichaam, en wilde dat poëzie de kracht van het leven zelf uitdrukte. Dat noemde men vitalisme. Zijn bundel Verzen (1923) maakte grote indruk door die energie en de ongewone beelden.

Later werd zijn werk somberder en bezonkener. In Porta nigra staat de dood centraal, en in zijn laatste grote gedicht, Tempel en kruis (1940), probeert hij zijn leven en de Europese cultuur te overzien. Dat gedicht, dat vlak voor zijn dood verscheen, wordt vaak als zijn testament gezien.

'Herinnering aan Holland' laat nog een andere kant zien: een rustig, bijna schilderachtig beeld van het Nederlandse landschap met rivieren, populieren, wolken en molens. Het gedicht eindigt met de stem van het water dat 'met zijn eeuwige rampen / gevreesd en gehoord' wordt.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Marsman nu nog?

'Herinnering aan Holland' is een van de bekendste gedichten in het Nederlands en wordt bij veel gelegenheden geciteerd. Het werd rond de eeuwwisseling door lezers gekozen tot het gedicht van de eeuw. Het laat in een paar regels zien hoe het vlakke land en het water het Nederlandse landschap bepalen.

Daarnaast is Marsman interessant omdat zijn werk een hele ontwikkeling laat zien: van jeugdige bravoure naar twijfel en bezinning. Wie zijn gedichten in volgorde leest, ziet een dichter die worstelt met de vraag wat er overblijft van idealen als het leven tegenvalt.

Waar begin je?

Begin met 'Herinnering aan Holland' en een selectie uit Verzen. Die korte, krachtige gedichten zijn de beste kennismaking met zijn vitalistische periode. Lees daarna een paar gedichten uit Porta nigra om de latere, somberdere Marsman te leren kennen. Wie verder wil, kan Tempel en kruis proberen, al is dat een lang en complex gedicht.

Marsman staat in de lijn van Herman Gorter, wiens klankrijke poëzie hij bewonderde. Zijn tijdgenoten Martinus Nijhoff en Slauerhoff kozen heel andere wegen.

Marsman lenen in de bibliotheek

Bundels met gedichten van Marsman, zijn verzameld werk en bloemlezingen waarin 'Herinnering aan Holland' staat, zijn in de meeste bibliotheken te vinden of te reserveren. Soms zijn ook digitale uitgaven als e-book beschikbaar. Zijn werk en brieven staan daarnaast bij de DBNL, en manuscripten worden bewaard door het Literatuurmuseum.

Veelgestelde vragen

Hoe begint Herinnering aan Holland?

Met de regels 'Denkend aan Holland / zie ik breede rivieren / traag door oneindig / laagland gaan'. Het gedicht verscheen in de jaren dertig en is een van de bekendste Nederlandse gedichten.

Wat is vitalisme?

Een stroming in de poëzie van de jaren twintig die de levenskracht, hartstocht en beweging wilde uitdrukken. Marsman was de belangrijkste vertegenwoordiger in Nederland.

Hoe is Marsman overleden?

Marsman kwam op 21 juni 1940 om toen het schip waarmee hij uit Frankrijk naar Engeland vluchtte, in het Kanaal werd getorpedeerd. Zijn vrouw overleefde de ramp.