Oorlogswinter

Oorlogswinter van Jan Terlouw is een van de bekendste Nederlandse jeugdboeken over de Tweede Wereldoorlog. Een vijftienjarige jongen raakt in de hongerwinter van 1944–1945 betrokken bij het verzet en moet een gewonde Engelse piloot verborgen houden. Het is een spannend verhaal over moed, vertrouwen en de vraag wie je kunt geloven.

Waar gaat Oorlogswinter over?

Michiel van Beusekom is vijftien en woont in De Vlank, een dorp op de noordelijke Veluwe. Zijn vader is burgemeester. Naar school gaan kan niet meer, en het gezin vangt mensen op die uit het hongerige westen van het land komen om eten te zoeken. De dorpen De Vlank en Lagezande bestaan niet echt: Terlouw verzon ze, zodat het verhaal niet aan echte plaatsen en mensen gekoppeld zou worden.

Op een dag krijgt Michiel van zijn buurjongen Dirk, die bij het verzet zit, een brief. Als er iets misgaat, moet Michiel die brief bezorgen. Er gaat iets mis. Zo komt Michiel terecht in een wereld van geheimen: hij moet zorgen voor een gewonde Engelse piloot die zich in het bos verbergt. Hij mag niemand vertrouwen, ook zijn eigen familie niet, en hij moet keuzes maken die eigenlijk te groot zijn voor een jongen van zijn leeftijd.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

Dirk wordt opgepakt na een overval op een distributiekantoor. Michiel bezorgt de brief en neemt de zorg voor de piloot Jack op zich. Jack is gewond en zijn wond ontsteekt. Michiel schakelt zijn oudere zus Erica in, die een EHBO-opleiding heeft. Erica en Jack worden verliefd.

Dan wordt er bij de schuilplaats van Jack een dode Duitse soldaat gevonden. Als vergelding laten de Duitsers vier mannen uit het dorp fusilleren, onder wie Michiels vader. Michiel is kapot van verdriet, maar gaat door met zijn verzetswerk. Hij helpt ook twee Joodse onderduikers over de IJssel te ontsnappen.

Michiel wantrouwt de buurman Schafter, die als NSB'er bekendstaat. Hij vertrouwt juist oom Ben, een vriend van de familie die zegt valse papieren voor het verzet te maken. Langzaam ontdekt Michiel dat het andersom zit. Oom Ben is de verrader: hij is een overtuigd nationaalsocialist die informatie aan de Duitsers doorgaf en Jack wilde uitleveren. Michiel weet dat te voorkomen. Ben wordt overgedragen aan het verzet, ontsnapt, maar komt om bij een explosie tijdens een luchtaanval. Na de bevrijding blijkt Schafter in het geheim Joodse onderduikers te hebben verborgen.

Thema's en motieven

• Vertrouwen en verraad. De mensen die betrouwbaar lijken zijn het niet altijd, en omgekeerd.
• Volwassen worden. Michiel moet in korte tijd beslissingen nemen die normaal voor volwassenen zijn.
• Schuld. Michiel vraagt zich af of hij verantwoordelijk is voor de dood van zijn vader.
• Goed en fout in de oorlog. Het boek laat zien dat dat onderscheid in de praktijk niet altijd zichtbaar is.
• Honger en armoede. De hongerwinter vormt de harde achtergrond van het verhaal.

Personages

• Michiel van Beusekom: vijftien jaar, moedig, eigenwijs en steeds zelfstandiger.
• Erica: zijn oudere zus, die Jack verzorgt.
• Jack: de gewonde Engelse piloot.
• Dirk Knopper: de buurjongen die bij het verzet zit.
• Oom Ben (Ben van Hierden): familievriend, de verrader.
• Schafter: de buurman die Michiel verdenkt.
• Meester Postma: een bescheiden onderwijzer, in het geheim leider van het plaatselijke verzet.

Stijl

Terlouw vertelt rustig en helder, steeds vanuit het perspectief van Michiel. Daardoor weet je als lezer niet meer dan hij, en voel je zijn twijfel. De spanning bouwt langzaam op. Terlouw was zelf ongeveer even oud als Michiel tijdens de hongerwinter, en het dagelijks leven in de oorlog is daardoor geloofwaardig beschreven.

Ontvangst en verfilming

Oorlogswinter kreeg in 1973 de Gouden Griffel en werd veel vertaald. In 1975 maakte de VARA er een televisieserie van onder regie van Aart Staartjes. In 2008 volgde de film van Martin Koolhoven, met Martijn Lakemeier als Michiel, Jamie Campbell Bower als Jack, Melody Klaver als Erica en Yorick van Wageningen als oom Ben. De film trok ruim 750.000 bezoekers, won Gouden Kalveren en haalde de shortlist voor de Oscar voor beste niet-Engelstalige film. Er volgden ook een musical (2011) en een toneelversie.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek laat jongeren zien hoe de oorlog voelde voor iemand van hun eigen leeftijd. De vragen over vertrouwen en goed en fout zijn tijdloos. Het is een veelgelezen boek in groep 8 en de onderbouw, en een goede aanvulling op Het Achterhuis of Het bittere kruid.

Tips voor je boekverslag

• Beschrijf hoe Michiel verandert van jongen naar jongeman.
• Leg uit waarom Michiel zich vergist in Schafter en oom Ben.
• Zoek informatie over de echte hongerwinter en vergelijk die met het boek.
• Vergelijk het boek met de film van Martin Koolhoven.
• Lees ook Koning van Katoren van dezelfde schrijver.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book en luisterboek. Kinderen en jongeren zijn meestal gratis lid; lees meer over het jeugdlidmaatschap. Meer jeugdklassiekers vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Wie is de verrader in Oorlogswinter?

Oom Ben, een vriend van de familie. Hij blijkt een overtuigde nationaalsocialist die informatie doorspeelt aan de Duitsers.

Waar speelt Oorlogswinter zich af?

Op de noordelijke Veluwe, in de verzonnen dorpen De Vlank en Lagezande, tijdens de hongerwinter van 1944–1945.

Is Oorlogswinter gebaseerd op een waar verhaal?

Nee, het verhaal is verzonnen. Jan Terlouw maakte de oorlog wel zelf als kind mee, en de omstandigheden zijn realistisch beschreven.

Wie regisseerde de film Oorlogswinter?

Martin Koolhoven. De film kwam uit in 2008, met Martijn Lakemeier als Michiel.