Bezonken rood

Bezonken rood van Jeroen Brouwers is een korte, autobiografische roman over de jeugd van de schrijver in een Japans interneringskamp in Nederlands-Indië. Als volwassen man hoort de verteller dat zijn moeder is overleden, en dat brengt de herinneringen aan het kamp boven. Het boek gaat over geweld, schuld en het verlies van het vermogen om lief te hebben. Het is een van de bekendste Nederlandse boeken over de Japanse bezetting.

Waar gaat Bezonken rood over?

De verteller is een schrijver van rond de veertig. Hij woont teruggetrokken en heeft moeite met relaties. Als hij hoort dat zijn moeder is gestorven, gaat hij terugdenken aan de periode waarin hij als jongetje met haar, zijn grootmoeder en zijn zus gevangen zat in het Jappenkamp Tjideng in Batavia, het huidige Jakarta. Zijn vader zat apart gevangen, want mannen en vrouwen werden in de kampen gescheiden.

Het boek springt steeds heen en weer tussen het heden en het kamp. De verteller probeert te begrijpen waarom hij als volwassene zo afstandelijk is geworden, ook tegenover zijn moeder. Gaandeweg wordt duidelijk dat het antwoord in die kampjaren ligt.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

In het kamp lijden de vrouwen en kinderen honger. Ze worden gestraft door de Japanse bewakers, vaak zonder enige reden. De grootmoeder van de verteller sterft in het kamp aan ondervoeding, mishandeling en uitputting. Het jongetje ziet dingen die hij als kind niet begrijpt. Sommige vernederingen van de vrouwen vindt hij op dat moment zelfs grappig. Als volwassene schaamt hij zich daarvoor en voelt hij zich schuldig.

Het beslissende moment is een scène waarin het jongetje ziet hoe een Japanse bewaker zijn moeder bijna doodschopt. Op dat moment besluit hij, als kind, dat zij niet langer zijn moeder kan zijn. Hij verliest het vermogen om van haar te houden, en later ook om echt van anderen te houden. Die breuk wordt na de oorlog nooit meer hersteld. De moeder en zoon praten nauwelijks over wat er is gebeurd.

De verteller beschrijft ook zijn latere leven: zijn mislukte relaties, zijn eenzaamheid, zijn angst voor nabijheid. De dood van zijn moeder dwingt hem om onder ogen te zien hoe diep het kamp hem heeft beschadigd. Je kunt de titel lezen als een beeld voor wat er na al die jaren als bezinksel is overgebleven: het geweld dat in zijn herinnering is neergedaald en daar nooit meer verdwijnt.

Thema's en motieven

• Trauma. Het kamp bepaalt het hele verdere leven van de verteller, ook al is hij dan nog een kind.
• Moeder en zoon. De kern van het boek is de verbroken band tussen de verteller en zijn moeder.
• Schuld en schaamte. De verteller voelt zich schuldig over zijn reacties als kind en over zijn kilte als volwassene.
• Geheugen. Wat herinner je je echt, en wat heb je later aangevuld? Het boek speelt met die vraag.
• Onvermogen tot liefde. De verteller kan zich niet meer aan anderen hechten.

Personages

• De verteller: een schrijver van rond de veertig, die als kind in Tjideng zat. Hij lijkt sterk op Brouwers zelf.
• De moeder: geïnterneerd met haar kinderen, mishandeld door een bewaker.
• De grootmoeder: sterft in het kamp.
• De zus: zit met de verteller en zijn moeder in het kamp.

Stijl

Brouwers schrijft in lange, ritmische zinnen, met veel herhalingen en terugkerende beelden, vooral de kleur rood. Het boek is geen chronologisch verhaal: herinneringen, gedachten en scènes uit het heden lopen door elkaar. Dat past bij een verteller die zijn verleden probeert te ordenen maar steeds weer verdwaalt in beelden. De taal is precies en beeldend, soms bijna poëtisch, wat in schril contrast staat met het geweld dat beschreven wordt.

Ontvangst en kritiek

Het boek werd goed ontvangen, maar riep ook felle discussie op. Schrijver Rudy Kousbroek, die zelf als kind in een Japans kamp had gezeten, beschuldigde Brouwers in 1982 van overdrijving en onwaarheden. In zijn boek Het Oostindisch kampsyndroom (1992) werkte hij die kritiek verder uit: hij vond dat er na de oorlog allerlei mythes over de kampen waren ontstaan. De discussie gaat tot op vandaag over de vraag hoe letterlijk je een autobiografische roman moet lezen.

Internationaal werd het boek veel vertaald. De Franse vertaling Rouge décanté won in 1995 de Prix Femina étranger. In Nederland beleefde het boek tientallen drukken.

Waarom lees je het vandaag nog?

Over de Japanse bezetting van Nederlands-Indië wordt in Nederland veel minder verteld dan over de Duitse bezetting. Dit boek laat zien wat die kampen deden met de kinderen die er opgroeiden. Daarnaast is het een indringend boek over de manier waarop trauma doorwerkt in iemands hele leven. Het is kort, maar zwaar van inhoud.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit wat de titel Bezonken rood betekent.
• Bespreek de scène met de moeder en de bewaker: waarom is die zo belangrijk?
• Zoek uit wat kamp Tjideng was en hoe het leven daar eruitzag.
• Bespreek de kritiek van Rudy Kousbroek. Maakt het uit of alles letterlijk waar is?
• Vergelijk het met een ander boek over Nederlands-Indië, zoals Oeroeg van Hella Haasse, of met Het Achterhuis als ander oorlogsverhaal door de ogen van een kind.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book. Meer romans over Indië en de oorlog vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Is Bezonken rood waargebeurd?

Het boek is autobiografisch: Jeroen Brouwers zat als kind met zijn moeder, grootmoeder en zus in kamp Tjideng. Het is wel een roman, en Brouwers verwerkte zijn herinneringen literair.

Waar speelt Bezonken rood zich af?

Grotendeels in het Japanse interneringskamp Tjideng in Batavia, het huidige Jakarta, en in het heden van de verteller.

Wie bekritiseerde Bezonken rood?

Rudy Kousbroek, die ook in een Japans kamp had gezeten. Hij vond dat Brouwers overdreef.

Hoe dik is Bezonken rood?

Het boek telt ongeveer 150 bladzijden.