Bibliotheek van het Paleis van Mafra (Portugal)

De bibliotheek van het Nationaal Paleis van Mafra, zo'n veertig kilometer ten noordwesten van Lissabon, is een van de grootste barokke bibliotheekzalen van Europa. De zaal is 88 meter lang, telt ongeveer 36.000 in leer gebonden banden en is wereldberoemd om haar nachtelijke bewakers: een kolonie vleermuizen die de insecten opeet die boeken aantasten. Sinds 2019 staat het paleiscomplex op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Feiten in het kort

Een paleis gebouwd met Braziliaans goud

Koning Johan V (João V) liet het complex in Mafra bouwen als dank voor de geboorte van een troonopvolger. Het is tegelijk paleis, basiliek en franciscaans klooster. De eerste steen werd op 17 november 1717 gelegd; de basiliek werd op 22 oktober 1730 ingewijd, op de 41e verjaardag van de koning. Het geld kwam grotendeels uit het goud dat Portugal in die tijd uit zijn kolonie Brazilië haalde. De bouw liep door tot ongeveer 1755, toen de aardbeving van Lissabon de arbeidskrachten naar de verwoeste hoofdstad trok.

Naast de bibliotheek heeft het paleis twee beiaarden met samen 119 klokken, zes historische orgels in de basiliek en het Museu Nacional da Música.

De zaal

De bibliotheek ligt op de bovenverdieping en heeft de vorm van een kruis. Ze werd ingericht door architect Manuel Caetano de Sousa. Langs de lange wanden staan rococokasten van hout in twee lagen, gescheiden door een balkon met een houten balustrade. De vloer is van roze, grijs en wit marmer. Door de grote ramen valt veel daglicht op de lichte kasten, wat de zaal een heel ander karakter geeft dan de donkere, vergulde zalen in Midden-Europa.

Engelstalige bronnen vergelijken de zaal met die van de abdij van Melk in Oostenrijk. Portugese bronnen noemen haar de grootste achttiende-eeuwse bibliotheek in één ruimte. Filmliefhebbers kennen de zaal misschien uit de televisiefilm Gulliver's Travels (1996), waarin ze dienstdeed als oorlogskamer van de keizer van Lilliput.

Wat er in de kasten staat

De collectie bestaat uit boeken over theologie, recht, geneeskunde, natuurwetenschappen, geschiedenis en reizen, vooral uit de zestiende tot en met achttiende eeuw. De zaal is ruwweg verdeeld in een deel met religieuze en een deel met wetenschappelijke werken. Tot de bekendste stukken horen:

• de Kroniek van Neurenberg uit 1493, een beroemd incunabel;
• oude bijbels, waaronder een meertalige editie uit 1520 in het Aramees, Hebreeuws, Grieks en Latijn;
• verluchte getijdenboeken uit de vijftiende eeuw;
• muziekpartituren die werden geschreven voor de zes orgels van de basiliek.

Volgens Portugese bronnen bezit de bibliotheek ook een verzameling werken die in de tijd van de Inquisitie verboden waren, en kreeg ze daarvoor toestemming van paus Benedictus XIV.

De vleermuizen

Overdag slapen de vleermuizen achter de boekenkasten of in de paleistuin. 's Nachts, als de zaal gesloten is, jagen ze op motten en andere insecten die papier en leer aantasten. Het gaat om kleine soorten, onder meer de grijze grootoorvleermuis en de laatvlieger. Omdat ze uitwerpselen achterlaten, dekken medewerkers het meubilair 's avonds af en maken ze de marmeren vloer 's ochtends schoon.

Hoe lang de vleermuizen er al wonen, is niet precies bekend. Als bezoeker zie je ze vrijwel nooit; ze zijn schuw en actief na sluitingstijd. Dezelfde vorm van natuurlijke ongediertebestrijding kent de Biblioteca Joanina in Coimbra. Nederlandse bibliotheken beschermen oude collecties juist met klimaatbeheersing en gesloten magazijnen.

Bezoeken

De bibliotheek hoort bij de vaste route door het Nationaal Paleis van Mafra, waarvoor je een toegangskaartje koopt. In de tweede helft van 2025 was de zaal tijdelijk gesloten voor restauratie, betaald uit het Portugese herstelfonds (PRR). Sinds januari 2026 zijn bezoekers en onderzoekers weer welkom en is er nieuwe verlichting. Onderzoekers kunnen boeken en handschriften raadplegen onder strenge voorwaarden. Mafra is met de bus vanuit Lissabon bereikbaar en ligt dicht bij de surfplaats Ericeira. Controleer openingstijden en prijzen op de site van Museus e Monumentos de Portugal.

Vergelijking

Mafra hoort in het rijtje grote barokke bibliotheekzalen, samen met de Prunksaal van de Oostenrijkse Nationale Bibliotheek, de kloosterbibliotheek van Admont en de Biblioteca Joanina, die door dezelfde koning Johan V werd gefinancierd. Hoe zo'n zaalbibliotheek ontstond uit de oudere kettingbibliotheek, lees je bij bibliotheekarchitectuur. In Nederland is de Bibliotheca Thysiana in Leiden een veel bescheidener voorbeeld; zie de oudste bibliotheken van Nederland.

Veelgestelde vragen

Waarom wonen er vleermuizen in de bibliotheek van Mafra?

Ze eten 's nachts de insecten die papier, lijm en leer van de boeken aantasten. Zo dienen ze als natuurlijke ongediertebestrijding. Medewerkers dekken de kasten en tafels af tegen hun uitwerpselen.

Kun je de vleermuizen zien als bezoeker?

Bijna nooit. Ze slapen overdag achter de kasten of buiten en worden pas actief als de zaal dicht is.

Hoeveel boeken heeft de bibliotheek van Mafra?

Ongeveer 36.000 in leer gebonden banden, uit de vijftiende tot en met de negentiende eeuw. Sommige Portugese bronnen houden het op circa 30.000.