De bibliotheek van Celsus (Efeze)

De bibliotheek van Celsus in de antieke stad Efeze, in het westen van het huidige Turkije, is de best bewaarde bibliotheek uit de Romeinse tijd. Het gebouw werd in de jaren 110 na Christus gebouwd als grafmonument voor de Romeinse bestuurder Celsus en was tegelijk een openbare bibliotheek met naar schatting zo'n 12.000 boekrollen. Wat je nu ziet, is de gevel, die tussen 1970 en 1978 uit de originele brokstukken is herbouwd.

Feiten in het kort

Een bibliotheek als grafmonument

Tiberius Julius Celsus Polemaeanus was consul en later gouverneur (proconsul) van de provincie Asia, waar Efeze de belangrijkste stad van was. Na zijn dood liet zijn zoon, consul Tiberius Julius Aquila Polemaeanus, ter nagedachtenis een bibliotheek bouwen. Aquila overleed voordat het gebouw klaar was; het werd voltooid onder keizer Hadrianus.

Uniek is dat Celsus in het gebouw zelf begraven ligt: in een crypte onder de bibliotheek staat zijn marmeren sarcofaag. Begraven worden binnen de stad was in de Romeinse wereld een grote uitzondering en gold als een bijzondere eer.

Het gebouw

De bibliotheek was na die van Alexandrië en Pergamon de derde grootste van de Grieks-Romeinse wereld. De boekrollen lagen in nissen in de muren van één grote zaal. Tussen de binnen- en buitenmuur zat een spouw, waarschijnlijk om de rollen te beschermen tegen vocht en temperatuurschommelingen. Dat idee van klimaatbeheersing voor een collectie zie je ook bij latere bibliotheken terug.

De gevel van twee verdiepingen is een meesterwerk van Romeinse architectuur. Met slimme optische trucs, zoals middelste zuilen die iets groter zijn dan de buitenste, lijkt het gebouw groter dan het is. In de nissen van de benedenverdieping staan beelden van vier deugden: Sophia (wijsheid), Episteme (kennis), Ennoia (inzicht) en Arete (deugdzaamheid). De beelden die je ter plekke ziet, zijn kopieën.

Verwoesting en herbouw

In 262 na Christus verwoestte een brand het interieur en de boekrollen. Of die brand werd veroorzaakt door een aardbeving of door een inval van de Goten, is niet zeker. De gevel bleef nog eeuwen overeind, maar stortte door een aardbeving in de tiende of elfde eeuw in.

Oostenrijkse archeologen groeven de brokstukken in 1903 en 1904 op. Tussen 1970 en 1978 werd de gevel onder leiding van de Duitse archeoloog Volker Michael Strocka met de originele stukken weer opgebouwd. Na de aardbeving in de Egeïsche Zee van 2020 bleek de gereconstrueerde gevel het goed te hebben doorstaan. De gevel stond ook op Turkse bankbiljetten van 20 miljoen lira en 20 nieuwe lira.

Bezoeken

De bibliotheek van Celsus ligt aan het einde van de Curetenstraat, een van de hoofdstraten van het antieke Efeze. Het archeologische terrein ligt een paar kilometer van Selçuk en is te bezoeken met een entreekaartje. Kom vroeg op de dag of laat in de middag: in de zomer is het er heet en druk, vooral als cruiseschepen in de haven van Kuşadası liggen. Het binnenste van de bibliotheek is een open ruïne; je ziet vooral de indrukwekkende gevel.

Wat zegt Celsus over bibliotheken?

De bibliotheek van Celsus laat zien dat het idee van een openbare bibliotheek als geschenk aan een stad al heel oud is. Rijke burgers schonken bibliotheken om hun naam te laten voortleven. Dat lijkt op de rol van weldoeners in de negentiende en twintigste eeuw, zoals Andrew Carnegie bij de New York Public Library. In Nederland begon de openbare bibliotheek pas rond 1900, met de leeszalen; zie de geschiedenis van de openbare bibliotheek.

Veelgestelde vragen

Hoeveel boeken had de bibliotheek van Celsus?

Naar schatting zo'n 12.000 boekrollen. Daarmee was ze de derde grootste bibliotheek van de Grieks-Romeinse wereld, na Alexandrië en Pergamon.

Is de bibliotheek van Celsus origineel?

De gevel is tussen 1970 en 1978 opnieuw opgebouwd met originele brokstukken. De beelden in de nissen zijn kopieën; het interieur is een ruïne.

Waar ligt de bibliotheek van Celsus?

In de ruïnestad Efeze, bij Selçuk in het westen van Turkije, op ongeveer een halfuur rijden van de badplaats Kuşadası.