Marten Toonder

Marten Toonder (1912–2005) was de maker van Tom Poes en heer Ollie B. Bommel, de kat en de beer die tussen 1941 en 1986 in 177 verhalen de krantenlezers bezighielden. Zijn 'Bommelsaga' wordt gezien als literatuur, niet alleen als strip. Toonder bedacht woorden die nu gewoon Nederlands zijn, zoals minkukel, denkraam, bovenbaas en zielknijper.

Leven

Marten Toonder werd op 2 mei 1912 in Rotterdam geboren. Zijn broer Jan Gerhard Toonder, twee jaar jonger, werd ook schrijver. Marten begon al in de jaren dertig met tekenen en schrijven van strips.

In 1941 begonnen de verhalen over Tom Poes en heer Bommel in De Telegraaf. Het eerste verhaal was Tom Poes ontdekt het geheim der blauwe aarde. Na de oorlog groeide de reeks uit tot een vaste rubriek in de krant, die generaties lezers volgden. Toonder richtte de Toonder Studio's op, waar onder meer de strips Panda, Koning Hollewijn en Kappie werden gemaakt, en waar ook reclame en tekenfilms werden geproduceerd.

In 1965 verhuisde Toonder naar Greystones in Ierland, om zich helemaal aan zijn eigen werk te wijden. Daar schreef en tekende hij de latere Bommelverhalen. Het laatste, Het einde van eindeloos, verscheen in 1985–1986. In 2001 keerde hij terug naar Nederland. Tussen 1992 en 1998 schreef hij een vierdelige autobiografie, met delen als Vroeger was de aarde plat en Het geluid van bloemen. Hij overleed op 27 juli 2005 in Laren, 93 jaar oud.

Stijl en thema's

De Bommelverhalen spelen in en rond Rommeldam, een stad vol herkenbare figuren. Heer Bommel is een rijke, goedhartige en ijdele beer die op kasteel Bommelstein woont en steeds in de problemen raakt. Zijn trouwe vriend Tom Poes, een slimme witte kat, redt hem telkens met de woorden 'Verzin een list!'. Andere bekende figuren zijn de bediende Joost, de zakenman Bul Super en de onschuldige Wammes Waggel.

Wat de verhalen bijzonder maakt, is de taal. Onder elk plaatje staat een tekst in een plechtige, licht ouderwetse stijl, vol uitdrukkingen als 'als je begrijpt wat ik bedoel' en 'kommer en kwel'. Toonder speelde met woorden en bedacht nieuwe, die later in het woordenboek kwamen. Grootgrutter voor een groot winkelbedrijf en minkukel voor een dom persoon zijn daar voorbeelden van.

Achter de humor zit maatschappijkritiek. Toonder liet zien hoe macht, geld en bureaucratie werken: de burgemeester, de commissaris, de bovenbazen en de zakenlui van Rommeldam zijn vaak hebzuchtig of bekrompen. Thema's als milieuvervuiling, reclame en de vervlakking van de cultuur kwamen al vroeg aan bod.

Belangrijkste werken

De verzamelde Bommelverhalen verschenen tussen 1990 en 2002 in een uitgave van de Volledige werken. In 2017 werd een manuscript uit 1937 uitgegeven, Tim MacNab zoekt kopij.

Prijzen en erkenning

Toonder kreeg in 1982 de Stripschapprijs en in 1982 ook het Verzetsherdenkingskruis. Begin jaren negentig ontving hij de Tollensprijs, een belangrijke prijs voor een literair oeuvre, een teken dat zijn werk als literatuur werd erkend. In 1995 werd hij erelid van het Genootschap Onze Taal, vanwege zijn invloed op de Nederlandse taal.

Waar begin je?

• Instappen: een van de klassieke Bommelverhalen uit de jaren vijftig of zestig, zoals ze in bundels zijn uitgegeven. Lees een paar afleveringen achter elkaar, dan raak je gewend aan de taal.
• Maatschappijkritiek: De bovenbazen, over de machthebbers van Rommeldam.
• Over zijn leven: het eerste deel van zijn autobiografie, Vroeger was de aarde plat.

Toonder hoort bij een generatie die de grens tussen kinder- en volwassenenliteratuur vervaagde, net als Annie M.G. Schmidt en Godfried Bomans. Het taalplezier is terug te zien bij Kees van Kooten, die eveneens nieuwe woorden in omloop bracht.

Marten Toonder in de bibliotheek

Veel bibliotheken hebben Bommelbundels, soms bij de strips en soms bij de literatuur. Grote bibliotheken bewaren ook de Volledige werken. Oude afleveringen in kranten kun je doorzoeken via Delpher, de krantenbank van de Koninklijke Bibliotheek. Wie meer wil weten over Nederlandse beeldverhalen, kan ook kijken bij Dick Bruna, die met nijntje een heel andere kant van het genre liet zien.

Veelgestelde vragen

Welke woorden heeft Marten Toonder bedacht?

Onder meer minkukel, denkraam, bovenbaas, grootgrutter en zielknijper. Ook uitdrukkingen als 'als je begrijpt wat ik bedoel' en 'verzin een list' zijn via zijn verhalen bekend geworden.

Hoeveel Bommelverhalen zijn er?

Er zijn 177 verhalen over Tom Poes en heer Bommel, verschenen tussen 1941 en 1986. Samen vormen ze de 'Bommelsaga'.

Waar woonde Marten Toonder?

Hij werd in Rotterdam geboren, woonde van 1965 tot 2001 in Greystones in Ierland en overleed in 2005 in Laren.

Is Tom Poes een kat of een hond?

Tom Poes is een witte kat. Heer Bommel is een beer.