Jan Cremer

Jan Cremer (1940–2024) was schrijver en beeldend kunstenaar, en de 'bad boy' van de Nederlandse literatuur. Zijn autobiografische roman Ik Jan Cremer (1964) veroorzaakte een storm van verontwaardiging door de expliciete seks, het geweld en de grootspraak. Het werd een van de best verkochte Nederlandse boeken van de jaren zestig.

Leven

Jan Cremer werd op 20 april 1940 in Enschede geboren. Zijn vader overleed toen hij nog een peuter was; zijn moeder was van Hongaarse afkomst. Hij groeide op in Twente in de oorlogs- en naoorlogse jaren, wat hij later met veel fantasie en overdrijving beschreef. Hij studeerde aan de kunstacademies in Arnhem en Den Haag.

Als jonge schilder trok hij al aandacht met provocaties, zoals een prijskaartje van een miljoen gulden op een schilderij. Hij reisde door Europa en verbleef onder meer in Parijs. In 1964 verscheen Ik Jan Cremer bij De Bezige Bij. Het boek leidde tot Kamervragen, inbeslagname door de politie in Hengelo en een felle discussie in kranten. Cremer speelde daar zelf handig op in: hij schreef onder meer zelf ingezonden brieven van 'bezorgde ouders'.

Later volgden onder andere Ik Jan Cremer Tweede Boek (1966), Made in USA (1969) en De Hunnen (1983). Cremer bleef ook schilderen; zijn werk, dat verwant is aan de popart, is te zien in collecties van onder meer het Stedelijk Museum Amsterdam en Museum Boijmans Van Beuningen. In zijn laatste jaren woonde hij afwisselend in Toscane en Amsterdam. Hij overleed op 19 juni 2024 in Amsterdam, 84 jaar oud.

Stijl en thema's

Ik Jan Cremer is een schelmenroman: een avonturenverhaal over een rondzwervende, brutale verteller die steeds in de problemen komt en zich er weer uit kletst. Cremer vertelt over zijn jeugd, zijn zwerftochten, zijn seksuele avonturen en zijn vechtpartijen in een opgewonden, spreektalige stijl vol overdrijving. Wat waar is en wat verzonnen, is vaak niet te zeggen, en dat is ook de bedoeling.

Het boek was een aanval op het fatsoen van de jaren vijftig. Cremer schreef zonder schaamte over dingen waarover in nette kringen werd gezwegen, en presenteerde zichzelf als een rebel die zich niets aantrok van regels. Daarmee werd hij een symbool van de jaren zestig. In later werk, zoals De Hunnen over de oorlog in Twente, en De Venus van Montparnasse, werd zijn toon soms rustiger, maar het autobiografische vertrekpunt bleef.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Cremer nu nog?

Ik Jan Cremer is een stuk cultuurgeschiedenis. Het boek laat zien hoe snel het Nederland van de jaren zestig veranderde, en hoe een jonge kunstenaar de media kon bespelen lang voordat er sociale media bestonden. Cremer was een pionier in zelfpromotie: hij maakte zijn eigen persoon tot onderdeel van het boek en van de publiciteit eromheen.

Daarnaast is het gewoon een energiek, grappig en soms schokkend boek. Niet alles is even goed verouderd, en sommige passages zullen lezers nu ongemakkelijk vinden. Juist dat maakt het interessant om te zien wat er toen wel en niet kon.

Waar begin je?

Begin met Ik Jan Cremer. Wil je daarna meer, lees dan Ik Jan Cremer Tweede Boek of De Hunnen, waarin hij terugkeert naar zijn oorlogsjeugd in Twente. Het boek Icoon (2023), dat hij met Onno Blom maakte, vertelt het verhaal achter Ik Jan Cremer en is een goede aanvulling.

Cremer wordt vaak in één adem genoemd met Jan Wolkers, die in dezelfde jaren met Turks fruit de grenzen van het fatsoen opzocht. Ook Gerard Reve zorgde in de jaren zestig voor ophef.

Cremer lenen in de bibliotheek

Ik Jan Cremer en andere boeken van Cremer zijn in de meeste bibliotheken te leen of te reserveren. Sommige titels zijn ook als e-book of luisterboek beschikbaar. Wil je meer weten over zijn beeldende werk, kijk dan ook naar kunstboeken en tentoonstellingscatalogi in de bibliotheek.

Veelgestelde vragen

Waarom was Ik Jan Cremer zo controversieel?

Het boek beschreef openlijk seks, geweld en provocaties, wat in 1964 ongehoord was. Er werden Kamervragen over gesteld en de politie nam het boek in Hengelo in beslag.

Is Ik Jan Cremer waargebeurd?

Het boek is gebaseerd op Cremers eigen leven, maar hij overdreef en verzon veel. Het spel tussen waarheid en grootspraak is een wezenlijk onderdeel van het boek.

Was Jan Cremer ook schilder?

Ja, Cremer was opgeleid aan kunstacademies en maakte zijn hele leven schilderijen en ander beeldend werk. Zijn werk zit in de collecties van verschillende Nederlandse musea.

Wanneer is Jan Cremer overleden?

Jan Cremer overleed op 19 juni 2024 in Amsterdam, op 84-jarige leeftijd.