Ik Jan Cremer

Ik Jan Cremer is het boek waarmee Jan Cremer in 1964 in één klap beroemd en berucht werd. Het is een schelmenroman in de vorm van een autobiografie: de jonge kunstschilder Jan Cremer vertelt in een stortvloed van anekdotes over zijn jeugd, zijn zwerftochten, zijn ruzies en zijn talloze vrouwen. Het boek schokte critici, maar werd een gigantische bestseller.

Waar gaat Ik Jan Cremer over?

De verteller, Jan Cremer, groeit op in Enschede tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Hij is een lastig, opstandig kind dat steeds in conflict komt met school, instellingen en gezagsdragers. Als jongeman trekt hij de wereld in: hij zwerft door Nederland en het buitenland, werkt in allerlei baantjes, schildert, vecht en heeft vele avonturen met vrouwen.

Het boek is opgebouwd uit losse verhalen, die soms heel grappig en soms grof of gewelddadig zijn. Wat waar is en wat verzonnen, is vaak niet duidelijk, en dat is precies de bedoeling. De verteller is een opschepper die zichzelf neerzet als een rebel tegen het brave, burgerlijke Nederland.

Inhoud

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het boek gebeurt.

Het boek begint met Cremers jeugd in Twente. Hij beschrijft de oorlog door de ogen van een klein kind, het leven in een arm gezin en zijn ervaringen in tehuizen en scholen waar hij steeds wegloopt of wordt weggestuurd. Gezagsdragers, onderwijzers en keurige burgers worden met spot en woede neergezet.

Daarna volgen de jaren als jonge kunstenaar. Cremer wil schilder worden, maar past nergens in het gareel. Hij reist, leeft van baantjes en van wat hij kan versieren, en belandt in allerlei avonturen in binnen- en buitenland. Hij schrijft openhartig over seks, vechtpartijen en zijn minachting voor de gevestigde orde, maar ook over eenzaamheid en armoede. Er is geen echte plot met een climax: het boek eindigt als een reeks avonturen die doorloopt in het tweede boek.

Thema's en motieven

• Rebellie. Cremer zet zich af tegen ouders, school, kerk, politie en de burgerlijke moraal.
• Vrijheid. Hij wil leven zoals hij wil, zonder regels of verplichtingen.
• Seksualiteit. Het boek beschrijft seks zeer openhartig, wat in 1964 nieuw en schokkend was.
• Zelfmythologisering. De verteller maakt van zichzelf een legende; wat echt gebeurd is, doet er minder toe.
• Jeugd en oorlog. De oorlogsjaren en de armoede daarna vormen de achtergrond van zijn opstandigheid.

Personages

• Jan Cremer: ik-verteller en hoofdpersoon, brutaal, opschepperig, grappig en rusteloos.
• Zijn moeder en familie: vooral aanwezig in de jeugdhoofdstukken.
• Vrouwen, vrienden en vijanden: talloze bijfiguren die Cremer onderweg tegenkomt.

Stijl

De stijl is direct, snel en spreektalig. Cremer schrijft zoals hij praat: met overdrijving, grove taal, uitroepen en lange opsommingen. De hoofdstukken zijn losse anekdotes, wat typisch is voor een schelmenroman. Het boek breekt bewust met de verfijnde literaire stijl van de jaren vijftig.

Ontvangst

De eerste druk van 5000 exemplaren was binnen een week uitverkocht, en in ruim een jaar werden er zo'n 180.000 exemplaren verkocht. Literaire critici waren vaak negatief en vonden het boek ordinair en zonder literaire waarde. W.F. Hermans noemde het "een bandeloze ontploffing tussen autobiografie en mythomanie". Het boek werd in veel talen vertaald en wordt nog steeds herdrukt. In 1985 werd het bewerkt tot een rockmusical, die geen succes werd.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek is een belangrijk document van de jaren zestig, de tijd waarin jongeren zich afzetten tegen het gezag en de oude moraal. Het laat zien hoe literatuur kon choqueren. Daarnaast is het met zijn snelle stijl en grappige anekdotes erg leesbaar. Let op: het boek bevat expliciete seks en geweld.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit wat een schelmenroman is en waarom dit boek daaronder valt.
• Bespreek of je de verteller betrouwbaar vindt.
• Leg uit waarom het boek in 1964 zoveel ophef veroorzaakte.
• Vergelijk het met Turks fruit, dat een paar jaar later ook choqueerde, of met De Avonden, dat de jaren veertig toont.

Het boek is te leen bij de bibliotheek en soms als e-book. Meer naoorlogse boeken vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Is Ik Jan Cremer een autobiografie?

Het boek is gebaseerd op Cremers eigen leven, maar veel is overdreven of verzonnen. Het wordt daarom een schelmenroman genoemd.

Waarom was Ik Jan Cremer zo omstreden?

Vanwege de openhartige beschrijvingen van seks en geweld en de brutale toon. Critici vonden het geen literatuur, maar het publiek kocht het massaal.

Zijn er vervolgen op Ik Jan Cremer?

Ja. Het Tweede Boek verscheen in 1966 en het Derde Boek in 2008.

Hoeveel exemplaren werden er verkocht?

De eerste druk van 5000 exemplaren was in een week uitverkocht. In ruim een jaar werden er ongeveer 180.000 verkocht.