Bibliotheek van El Escorial (Spanje)

De bibliotheek van El Escorial is de koninklijke bibliotheek in het klooster van San Lorenzo de El Escorial, zo'n vijftig kilometer ten noordwesten van Madrid. Koning Filips II stichtte haar in de jaren 1560 als een van de grote renaissancebibliotheken van Europa. Bezoekers komen vooral voor de hoofdzaal: een tongewelf van 54 meter lang, beschilderd met de zeven vrije kunsten, en kasten waarin de boeken met hun snede naar voren staan.

Feiten in het kort

Een bibliotheek voor koning en kerk

Filips II liet El Escorial bouwen als klooster, paleis en koninklijk mausoleum tegelijk. Een grote bibliotheek hoorde bij dat plan: de koning wilde de kennis van zijn tijd verzamelen in dienst van het katholieke geloof, juist in de periode van Reformatie en Contrareformatie. Vanaf 1565 kwamen de eerste boeken binnen, grotendeels uit zijn eigen verzameling. Later voegde hij hele privébibliotheken van geleerden en edelen toe.

De humanist Benito Arias Montano, bekend van de meertalige Bijbel die in Antwerpen werd gedrukt, ordende de collectie in ongeveer tien maanden op taal en schonk zelf Hebreeuwse handschriften. In de inventaris van 1576 stonden 4.546 banden, ongeveer de helft handschriften. Dat maakte El Escorial meteen een van de rijkste verzamelingen van Europa, met de Vaticaanse Bibliotheek als grote tegenhanger.

De zaal van Herrera en Tibaldi

De hoofdzaal ligt op de bovenverdieping boven de ingang van het klooster. Architect Juan de Herrera, die ook het klooster zelf voltooide, ontwierp de boekenkasten. Het tongewelf werd beschilderd door de Italiaan Pellegrino Tibaldi, volgens een programma van de monnik José de Sigüenza. De fresco's tonen de zeven vrije kunsten: grammatica, retorica, dialectica, rekenkunde, muziek, meetkunde en sterrenkunde, met aan de uiteinden filosofie en theologie. Onder elke kunst staan figuren uit de oudheid en de Bijbel die ermee verbonden zijn.

Opvallend is dat de boeken met de snede naar voren in de kast staan, niet met de rug. Waarom precies is niet zeker. Een verklaring is dat de vergulde sneden zo beter te zien zijn; een andere dat het de eentonigheid van de ruggen doorbreekt. In het midden van de zaal staan vitrines en een armillairsfeer.

Wie de zaal vergelijkt met latere barokke bibliotheken, zoals de Biblioteca Joanina in Coimbra of de zaal van Admont, ziet een strakkere, renaissancistische opzet. Meer over die ontwikkeling lees je bij bibliotheekarchitectuur.

Arabische handschriften en de brand van 1671

Een bijzonder hoofdstuk is de Arabische collectie. In 1612 werd een schip met de bibliotheek van de Marokkaanse sultan Muley Zidan door Spaanse schepen onderschept; in 1614 kwamen 3.975 boeken naar El Escorial. Marokko vroeg later meerdere keren om teruggave, zonder resultaat.

Op 7 juni 1671 brak brand uit. Daarbij gingen duizenden codices verloren, waaronder een groot deel van de Arabische handschriften en de negentiendelige natuurlijke historie van Nieuw-Spanje van Francisco Hernández. Toch bleef er veel over. Volgens de Spaanse en Engelse Wikipedia (stand 2007) bezit de bibliotheek nog bijna 2.000 Arabische codices, circa 1.400 Latijnse, circa 650 Griekse en minder dan 80 Hebreeuwse handschriften. Rond 1656 kwam bovendien een groot deel van de bibliotheek van de graaf-hertog van Olivares binnen.

Topstukken

• De Codex Aureus, een evangeliarium uit de elfde eeuw, geschreven in gouden letters.
• De Cantigas de Santa María van koning Alfons X de Wijze, met honderden miniaturen over het middeleeuwse leven.
• Een geïllustreerde Apocalyps en de Hebreeuwse Bijbel van Arias Montano.
• De Arabische handschriften uit de verzameling van Muley Zidan.

De meeste stukken liggen in depot en worden alleen aan onderzoekers getoond; in de vitrines van de zaal wisselt een kleine selectie.

Bezoeken

De bibliotheekzaal hoort bij de vaste route door het klooster van El Escorial, samen met onder meer de basiliek, het pantheon van de koningen en de vertrekken van Filips II. Je koopt een kaartje voor het hele complex bij Patrimonio Nacional, de Spaanse organisatie die de koninklijke gebouwen beheert. El Escorial is vanuit Madrid goed bereikbaar met de trein of bus. Onderzoekers die handschriften willen raadplegen, moeten vooraf een aanvraag doen. Kijk voor actuele tijden en prijzen op de site van de Real Biblioteca en op patrimonionacional.es.

Vergelijking

El Escorial is ongeveer even oud als de eerste Nederlandse bibliotheken die nog bestaan, zoals de Librije in Zutphen en de Universiteitsbibliotheek Leiden; zie de oudste bibliotheken van Nederland. Waar de Librije een kleine kettingbibliotheek is, laat El Escorial zien wat een koning met een wereldrijk kon verzamelen. In Milaan opende kort daarna de Biblioteca Ambrosiana, die al in 1609 openstond voor lezers.

Veelgestelde vragen

Kun je de bibliotheek van El Escorial bezoeken?

Ja. De hoofdzaal is onderdeel van de bezoekersroute door het klooster. Je koopt een kaartje voor het hele complex via Patrimonio Nacional.

Waarom staan de boeken in El Escorial achterstevoren?

De boeken staan met de snede naar voren. De precieze reden is niet bekend; vaak genoemde verklaringen zijn dat de vergulde sneden zo zichtbaar zijn en dat het de eentonigheid van de ruggen doorbreekt.

Wie schilderde het plafond van de bibliotheek?

De Italiaanse schilder Pellegrino Tibaldi. Zijn fresco's tonen de zeven vrije kunsten, met filosofie en theologie aan de uiteinden van de zaal.