Biblioteca Ambrosiana (Milaan)

De Biblioteca Ambrosiana in Milaan is een van de eerste bibliotheken in Europa die openstonden voor iedereen die kon lezen. Kardinaal Federico Borromeo opende haar leeszaal op 8 december 1609. Ze is wereldberoemd om de Codex Atlanticus, de grootste verzameling tekeningen en aantekeningen van Leonardo da Vinci, en hoort bij een museum met werken van onder anderen Caravaggio en Rafaël.

Feiten in het kort

Een bibliotheek voor iedereen die kon lezen

Federico Borromeo was aartsbisschop van Milaan en een neef van de heilige Carolus Borromeus. Hij wilde een bibliotheek die geleerden én leken dienden, in de geest van de katholieke hervorming. Zijn agenten reisden door Europa en het Midden-Oosten om handschriften te kopen. Toen de bouw in 1603 begon, had de kardinaal al ongeveer 15.000 handschriften en zo'n twee keer zoveel gedrukte boeken bijeen.

In 1606 kwamen ongeveer 74 handschriften uit het beroemde klooster van Bobbio binnen. In 1608 kocht Borromeo op een veiling de bibliotheek van de Paduaanse geleerde Gian Vincenzo Pinelli, met meer dan 550 handschriften. Die verzameling bereikte Milaan in 1609, het jaar van de opening.

De naam verwijst naar Sint-Ambrosius, de beschermheilige van Milaan. Nieuw was niet alleen de toegankelijkheid, maar ook de inrichting: de boeken stonden in kasten langs de muren, niet vastgeketend aan lessenaars zoals in veel oudere bibliotheken. Een Nederlands voorbeeld van zo'n kettingbibliotheek is de Librije in Zutphen; zie de oudste bibliotheken van Nederland.

Leonardo da Vinci en de Codex Atlanticus

De Codex Atlanticus is een bundel van ruim 1.100 bladen met tekeningen en notities van Leonardo da Vinci, uit de periode van ongeveer 1478 tot 1519. Je vindt er ontwerpen voor vliegmachines, wapens, hydraulische werken, wiskunde, anatomie en botanie. De beeldhouwer Pompeo Leoni stelde de bundel eind zestiende eeuw samen uit losse vellen en uit elkaar gehaalde notitieboeken. De naam komt van het grote, 'atlas'-achtige formaat.

In 1637 kwam de codex, samen met andere handschriften van Leonardo, naar de Ambrosiana. Napoleon nam ze in 1796 mee naar Parijs. Na 1815 kwam alleen de Codex Atlanticus terug naar Milaan; de andere Leonardo-handschriften bleven in het Institut de France. Tegenwoordig worden steeds een paar bladen tegelijk getoond in wisselende presentaties, zodat het papier niet te lang aan licht wordt blootgesteld.

Andere topstukken

• De Ambrosiaanse Ilias, een geïllustreerd handschrift van Homerus uit de vierde of vijfde eeuw, afkomstig uit de bibliotheek van Pinelli.
• Het Muratoriaans fragment, een vroege lijst van boeken die bij de Bijbel hoorden, oorspronkelijk uit de tweede eeuw.
• Een origineel exemplaar van De divina proportione van Luca Pacioli, met illustraties naar Leonardo.
• Palimpsesten met onder meer Plautus en fragmenten van de Gotische Bijbel van Wulfila.
• Een vroeg handschrift van Dantes Divina Commedia (circa 1355).

De Pinacoteca

Borromeo verzamelde ook kunst en liet tussen 1611 en 1618 een galerie bouwen naast de bibliotheek. In de Pinacoteca Ambrosiana hangen onder meer het Portret van een musicus van Leonardo, de Fruitmand van Caravaggio en de enorme kartonnen voorstudie van Rafaël voor De school van Athene in het Vaticaan. Bibliotheek en museum vormen samen één instelling, met daarbij een academie voor onderzoek.

Bombardement en herstel

Bij een geallieerd bombardement in 1943 raakte het gebouw zwaar beschadigd. De handschriften en incunabelen waren vooraf in veiligheid gebracht, maar een deel van de gedrukte collectie ging verloren. Het gebouw werd in 1952 hersteld en tussen 1990 en 1997 grondig gerestaureerd.

Bezoeken

De Ambrosiana ligt op een paar minuten lopen van de Dom van Milaan. Met een kaartje voor de Pinacoteca bezoek je ook de historische leeszaal Sala Federiciana, waar bladen uit de Codex Atlanticus worden getoond. In de zalen geldt een fotoverbod en zijn grote tassen niet toegestaan. Wie handschriften wil inzien voor onderzoek, vraagt dat vooraf aan bij de bibliotheek. Actuele openingstijden, prijzen en de wisselende Leonardo-presentaties vind je op ambrosiana.it.

Vergelijking

De Ambrosiana opende kort na de Bodleian Library in Oxford (1602) en wordt met die bibliotheek vaak genoemd als een van de eerste openbare onderzoeksbibliotheken van Europa. De koninklijke bibliotheek van El Escorial was ouder, maar bedoeld voor koning en klooster. Voor een groot bezit aan handschriften in Italië is de Vaticaanse Bibliotheek de belangrijkste tegenhanger.

Veelgestelde vragen

Waar kun je de Codex Atlanticus van Leonardo zien?

In de Biblioteca Ambrosiana in Milaan. Er worden steeds enkele bladen tegelijk getoond in wisselende presentaties, onder meer in de Sala Federiciana.

Wanneer werd de Biblioteca Ambrosiana geopend?

De leeszaal opende op 8 december 1609. Ze geldt als een van de eerste bibliotheken in Europa die openstonden voor het publiek.

Is de Ambrosiana een bibliotheek of een museum?

Allebei. De bibliotheek en de Pinacoteca Ambrosiana, met werken van Leonardo, Caravaggio en Rafaël, horen bij dezelfde instelling.