Open access
Inhoud
Open access betekent dat een wetenschappelijke publicatie, zoals een artikel, proefschrift of boek, gratis en zonder abonnement online te lezen is. Iedereen met een internetverbinding kan het werk downloaden, niet alleen studenten en medewerkers van een universiteit. Nederland is een van de landen die open access sterk stimuleren.
Waarom open access?
Traditioneel verschijnen wetenschappelijke artikelen in tijdschriften die alleen toegankelijk zijn met een duur abonnement. Universiteitsbibliotheken betalen daarvoor grote bedragen, terwijl het onderzoek vaak met publiek geld is betaald. Open access maakt die kennis vrij beschikbaar voor iedereen: voor onderzoekers zonder rijke bibliotheek, voor journalisten, beleidsmakers, artsen, docenten en geïnteresseerde burgers.
De belangrijkste vormen
| Vorm | Hoe het werkt |
|---|---|
| Gouden open access | Het artikel is direct bij de uitgever vrij te lezen. Soms betaalt de auteur of instelling daarvoor publicatiekosten. |
| Groene open access | De auteur zet een versie van het artikel in een repository, zoals die van een universiteit, eventueel na een wachttijd. |
| Diamanten open access | Het tijdschrift rekent niets, voor lezer noch auteur. Kosten worden gedragen door bijvoorbeeld een universiteit of vereniging. |
| Hybride | Een abonnementstijdschrift waarin losse artikelen tegen betaling vrij toegankelijk worden gemaakt. |
Open access-publicaties hebben vaak een Creative Commons-licentie, waarin staat wat lezers met het werk mogen doen, zoals delen of hergebruiken met naamsvermelding.
Open access in Nederland
Nederlandse universiteiten hebben met grote uitgevers afspraken gemaakt waardoor onderzoekers van die universiteiten in veel tijdschriften open access kunnen publiceren zonder zelf kosten te betalen. Daarnaast kent de Auteurswet sinds 2015 artikel 25fa, het zogenoemde Taverne-amendement. Dat geeft de maker van een kort wetenschappelijk werk dat geheel of gedeeltelijk met Nederlands publiek geld is gefinancierd het recht om dat werk na een redelijke termijn vrij beschikbaar te maken, ongeacht wat er met de uitgever is afgesproken. Universiteiten gaan daarbij uit van zes maanden na de eerste publicatie en zetten artikelen dan in hun eigen repository.
Ook onderzoeksfinanciers stellen open access verplicht. NWO is een van de ondertekenaars van Plan S, een Europees initiatief dat eist dat onderzoek met hun geld direct vrij toegankelijk verschijnt.
Open access vinden
Je vindt open access-publicaties via de catalogus van een wetenschappelijke bibliotheek, via repositories van universiteiten en via zoekmachines als Google Scholar. Het internationale register DOAJ (Directory of Open Access Journals) geeft een overzicht van open access-tijdschriften, herkenbaar aan hun ISSN. Een openbare bibliotheek kan je helpen zoeken, ook als je geen student bent. De Koninklijke Bibliotheek bewaart digitale publicaties duurzaam in haar e-Depot.
Veelgestelde vragen
Is open access hetzelfde als gratis?
Voor de lezer wel. Maar open access gaat ook over hergebruik: dankzij een open licentie mag je het werk vaak delen en verwerken, mits je de bron vermeldt.
Is open access minder betrouwbaar?
Niet als zodanig. Serieuze open access-tijdschriften gebruiken dezelfde peerreview als abonnementstijdschriften. Wees wel alert op zogenoemde roofuitgevers die tegen betaling vrijwel alles publiceren.
Wat is een repository?
Een online archief waarin een universiteit of instelling publicaties van haar onderzoekers vrij toegankelijk bewaart.
Bijgewerkt: