Gerrit Achterberg

Gerrit Achterberg (1905–1962) is een van de belangrijkste Nederlandse dichters van de twintigste eeuw. In honderden gedichten probeerde hij een gestorven geliefde met woorden weer tot leven te wekken. Zijn leven werd getekend door een drama: in 1937 doodde hij zijn hospita, waarna hij jarenlang in psychiatrische inrichtingen verbleef.

Leven

Achterberg werd op 20 mei 1905 geboren in Nieuw-Lekkerland, in de Alblasserwaard, in een streng gereformeerd boerengezin. Hij werd onderwijzer. Na een eerste bundel die hij in 1925 samen met zijn vriend Arie Kleijwegt uitgaf, debuteerde hij in 1931 zelfstandig met Afvaart. Hij had een moeizaam en onrustig leven en kreeg al vroeg te maken met psychische problemen.

In december 1937 schoot hij in Utrecht zijn hospita dood en verwondde hij haar dochter. De rechter verklaarde hem ontoerekeningsvatbaar en hij kreeg terbeschikkingstelling. Hij verbleef de jaren daarna in verschillende psychiatrische inrichtingen. Juist in die periode verschenen veel van zijn belangrijkste bundels, en zijn naam groeide in de literaire wereld.

In 1946 trouwde hij met Cathrien van Baak. Vanaf 1955 was hij weer helemaal vrij. Hij woonde zijn laatste jaren in Oud-Leusden, waar hij op 17 januari 1962 overleed aan een hartaanval. Hij ontving onder meer de P.C. Hooft-prijs (1949) en de Constantijn Huygensprijs (1959).

Stijl en thema's

Het grote thema van Achterberg is de dode geliefde, die in zijn gedichten 'jij' heet. De dichter probeert haar terug te halen door het juiste woord te vinden, een woord dat zo precies is dat het haar weer aanwezig maakt. Daarmee wordt elk gedicht een poging om de dood te overwinnen, en ook een besef dat dat niet lukt.

Achterberg gebruikte daarvoor taal uit allerlei hoeken: natuurkunde, geologie, techniek, administratie en recht. Zo staan er woorden als 'osmose', 'cryogeen' en 'gasfitter' in zijn titels. Veel gedichten zijn sonnetten, strak van vorm. In de Ballade van de gasfitter (1953) is de geliefde verbonden met een gasfitter die door de huizen gaat, en worden techniek en mystiek op verrassende wijze verweven.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Achterberg nu nog?

Achterberg schreef over iets universeels: het verlangen om iemand die je verloren hebt terug te krijgen. Zijn gedichten worden vaak voorgelezen bij afscheid en rouw, omdat ze dat gemis zo precies benoemen. Tegelijk zijn ze intellectueel uitdagend door de ongewone woorden en beelden.

Zijn leven roept bovendien vragen op die nog altijd spelen: hoe ga je om met het werk van een kunstenaar die een ernstig misdrijf heeft gepleegd? Die discussie wordt bij Achterberg al decennia gevoerd en maakt het lezen van zijn werk extra beladen. Over zijn leven schreef Wim Hazeu een uitgebreide biografie.

Waar begin je?

Begin met een bloemlezing of een selectie uit zijn verzamelde gedichten. Lees eerst een paar korte gedichten uit Eiland der ziel of Osmose, en ga daarna naar de Ballade van de gasfitter. Die sonnettenreeks is speels en tegelijk diep, en daardoor een goede introductie op zijn manier van denken. Lees Achterberg langzaam: veel gedichten openen zich pas na een paar keer.

Wie zijn werk wil vergelijken met dat van een tijdgenoot, kan Martinus Nijhoff lezen, of de strenge, klassieke poëzie van Ida Gerhardt.

Achterberg lenen in de bibliotheek

De Verzamelde gedichten van Achterberg en verschillende bloemlezingen zijn in veel bibliotheken te leen of te reserveren. Kijk ook of er een e-book beschikbaar is. Over zijn prijzen en andere bekroonde dichters lees je meer bij literaire prijzen. Studies over zijn werk vind je ook bij de DBNL.

Veelgestelde vragen

Waar gaan de gedichten van Achterberg over?

Vooral over een gestorven geliefde, de 'jij', die de dichter met woorden probeert terug te roepen. Daarnaast gaan ze over dood, schepping, God en de kracht van taal.

Wat gebeurde er in 1937 met Achterberg?

In december 1937 doodde Achterberg in Utrecht zijn hospita en verwondde hij haar dochter. Hij werd ontoerekeningsvatbaar verklaard en verbleef daarna lange tijd in psychiatrische inrichtingen.

Wat is de Ballade van de gasfitter?

Een reeks van twintig sonnetten uit 1953 waarin een gasfitter centraal staat. Het werk combineert techniek, humor en mystiek, en wordt gezien als een van Achterbergs hoogtepunten.