Geschiedenis van de Koninklijke Bibliotheek

De Koninklijke Bibliotheek werd opgericht op 8 november 1798. De basis was de boeken- en handschriftencollectie van stadhouder Willem V, die naar Engeland was gevlucht. In ruim twee eeuwen groeide die verzameling uit tot de nationale bibliotheek, die ook digitaal erfgoed bewaart en het netwerk van openbare bibliotheken aanstuurt.

1798: een Nationale Bibliotheek

In 1798 was Nederland de Bataafse Republiek. Op 17 augustus 1798 stelde Albert Jan Verbeek voor om de achtergelaten stadhouderlijke boeken als nationale bibliotheek open te stellen. De volksvertegenwoordiging besloot daartoe en op 8 november 1798 werd de bibliotheek opgericht. Ze kreeg eerst de naam Nationale Bibliotheek en zat in het Binnenhof in Den Haag.

De eerste catalogus verscheen in 1800 en telde volgens de KB 5.500 boeken en periodieken. Dat is weinig in vergelijking met nu, maar het was het begin van een openbare collectie van het land, en niet meer van één vorstenhuis.

1806: 'Koninklijk'

In 1806 werd Lodewijk Napoleon koning van Holland. Hij gaf de bibliotheek toestemming zich Koninklijke Bibliotheek te noemen. Die naam bleef ook na de Franse tijd bestaan. Doordat de collectie groeide, verhuisde de bibliotheek naar het Mauritshuis. Dat gebouw bleek al snel te klein.

1821–1982: Lange Voorhout

In 1821 bracht koning Willem I de KB onder in het pand aan het Lange Voorhout 34. Daar bleef de bibliotheek ruim 160 jaar. In de negentiende en twintigste eeuw groeide de collectie door schenkingen, bruiklenen en aankopen. De KB ontwikkelde zich tot een wetenschappelijke bibliotheek voor de geesteswetenschappen en sociale wetenschappen.

Een paar bekende aanwinsten uit die tijd:

• het middeleeuwse verhaal Beatrijs, in 1809 verworven; de KB heeft het enige bewaarde exemplaar;
• de Atlas Van der Hagen, sinds 1887 in de KB.

Meer over zulke stukken lees je bij handschriften en topstukken.

1974: één exemplaar van alles

Lange tijd had de KB geen echte verzamelstrategie. Dat veranderde in 1974. Toen begon de KB met het verzamelen van één exemplaar van elke publicatie die in Nederland verschijnt. Zo ontstond de Nederlandse collectie, tegenwoordig het Depot van Nederlandse Publicaties. Nederland heeft geen wettelijke depotplicht. Het depot werkt met afspraken met uitgevers.

1982: een nieuw gebouw bij het station

In 1982 verhuisde de KB naar een nieuw gebouw aan de Prins Willem-Alexanderhof, naast het Centraal Station. Het ontwerp kwam van bureau OD205, met onder meer architect Arie Hagoort. In hetzelfde complex kreeg het Letterkundig Museum, het huidige Literatuurmuseum, een plek. Over het gebouw en de verbouwing lees je meer op de pagina het KB-gebouw.

1993: zelfstandig bestuursorgaan

In 1993 werd de KB een zelfstandig bestuursorgaan (zbo). De bibliotheek wordt nog steeds grotendeels betaald door het ministerie van OCW, maar staat op afstand van de minister. Het Museum Meermanno, dat jarenlang nauw met de KB verbonden was, werd in 1994 zelfstandig.

Jaren negentig en 2000: digitaal

In de jaren negentig begon de KB met het verzamelen van digitale Nederlandse publicaties. Rond 2000 kwamen daar websites bij. Die digitale publicaties bewaart de KB in het e-Depot, een systeem voor duurzame digitale opslag. Tegelijk begon de digitalisering van oude kranten en boeken, die uiteindelijk uitmondde in Delpher.

2015: de KB en de openbare bibliotheken

Op 1 januari 2015 trad de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen in werking (zie Bibliotheekwet). Vier organisaties gingen op in de KB: de KB zelf, het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB), Stichting Bibliotheek.nl en de DBNL. Sindsdien stuurt de KB het netwerk van openbare bibliotheken aan en beheert ze de landelijke digitale bibliotheek. Lees meer bij de KB en de openbare bibliotheken en in de bredere geschiedenis van het bibliotheekwezen.

2020 en verder

Sinds 2020 heet de instelling naar buiten toe "KB, nationale bibliotheek". Recente directeuren waren Wim van Drimmelen (1991–2008), Bas Savenije (2009–2014) en Lily Knibbeler (2015–2024). Sinds september 2024 is Wilma van Wezenbeek directeur.

De volgende grote stap is de verbouwing van het gebouw. Het magazijn verhuist naar een nieuw depot in Midden-Delfland. De publieksfuncties gaan naar verwachting eind 2028 tijdelijk naar het Berlagehuis in Den Haag. Als alles volgens planning gaat, keert de KB rond 2033 terug in het vernieuwde gebouw.

Veelgestelde vragen

Wanneer is de Koninklijke Bibliotheek opgericht?

Op 8 november 1798, tijdens de Bataafse Republiek. De bibliotheek heette toen nog Nationale Bibliotheek.

Waarom heet het de Koninklijke Bibliotheek?

Koning Lodewijk Napoleon gaf de bibliotheek in 1806 toestemming om zich 'Koninklijk' te noemen. De naam is daarna gebleven.

Waar zat de KB vroeger?

Eerst in het Binnenhof, daarna kort in het Mauritshuis en van 1821 tot 1982 aan het Lange Voorhout 34 in Den Haag.

Sinds wanneer werkt de KB samen met de openbare bibliotheken?

De coördinerende rol bestaat sinds 1 januari 2015, toen de Bibliotheekwet in werking trad en onder meer Bibliotheek.nl en het SIOB in de KB opgingen.