Handschriften en topstukken van de KB: Gruuthuse en meer

De Koninklijke Bibliotheek bewaart enkele van de belangrijkste handschriften uit de Nederlandse geschiedenis, waaronder het enige bewaarde exemplaar van Beatrijs, het Gruuthusehandschrift en het Evangeliarium van Egmond. Veel van deze topstukken kun je online doorbladeren. De originelen zijn te kwetsbaar om vaak te tonen.

Beroemde middeleeuwse handschriften

Evangeliarium van Egmond. Een evangelieboek uit de 9e eeuw. Rond 975 werd er een afbeelding in toegevoegd van graaf Dirk II en gravin Hildegard, die het boek aan de abdij van Egmond schonken. Het is een van de oudste en bekendste stukken in de KB.

Beatrijs (1374). Het middeleeuwse verhaal over de non Beatrijs, die haar klooster verlaat voor de liefde. Maria neemt in die jaren haar plaats in. Volgens de KB heeft de bibliotheek het enige bewaarde exemplaar. Het handschrift is in 1809 verworven. Beatrijs hoort bij de bekendste teksten uit de Middelnederlandse literatuur, net als andere klassiekers.

Lancelotcompilatie (ca. 1320–1330). Een Middelnederlands handschrift met tien ridderromans over koning Arthur en zijn ridders.

Der naturen bloeme (ca. 1350). Een geïllustreerd handschrift van Jacob van Maerlants natuurencyclopedie. Bijzonder is dat het in het Nederlands is geschreven in plaats van in het Latijn, zodat ook leken het konden lezen.

Gruuthusehandschrift (1405–1410). Een verzameling liederen, gebeden en gedichten, deels met muzieknotatie. De KB verwierf het handschrift in 2007.

Haags liederenhandschrift. Een laatmiddeleeuwse verzameling liederen en gedichten over hoofse liefde.

Psalter van Eleonora van Aquitanië. Volgens de KB een van de oudste handschriften in de collectie.

Getijdenboeken

Een getijdenboek is een gebedenboek voor leken, vaak prachtig versierd. De KB heeft er verschillende, zoals:

het Getijdenboek van Philips van Bourgondië;
het Getijdenboek van Simon de Varie, volgens de KB een van de mooiste in de collectie;
het Getijdenboek Trivulzio, dat verloren leek en in 2001 aan de KB werd geschonken;
het Zweder getijdenboek, versierd door de Meesters van Zweder van Culemborg en sinds 1998 in bruikleen bij de KB.

Latere handschriften

Ook na de middeleeuwen bleef men met de hand schrijven. De KB bewaart onder meer:

het Visboeck van Adriaen Coenen (16e eeuw), een handschrift over zeedieren;
het schrijfboek van Willem Silvius, met kalligrafiestijlen uit de 16e eeuw;
vriendenboeken (alba amicorum), zoals dat van Jacob Heyblocq uit de 17e eeuw, met bijdragen van bekende figuren uit de Gouden Eeuw;
de Korte verhandeling van God, de mensch, en deszelvs welstand, een vroeg werk van Spinoza;
wapenboeken, zoals het Wapenboek Beyeren met meer dan 1000 tekeningen van wapens van ridders.

Beroemde gedrukte topstukken

Niet alle topstukken zijn handschriften. Ook deze gedrukte werken noemt de KB:

Mare Liberum (1609) van Hugo de Groot, nog altijd belangrijk voor het zeerecht;
de wereldatlas van Ortelius en de stedenatlas van De Wit;
Metamorphosis insectorum Surinamensium (1705) van Maria Sibylla Merian;
Hot Printing van H.N. Werkman uit de jaren dertig.

Meer soorten oud materiaal vind je bij bijzondere collecties.

Zo bekijk je handschriften

Online. Veel topstukken zijn gedigitaliseerd. Op kb.nl staat een overzicht van topstukken met uitleg. Via de galerij van de KB blader je door digitale versies. De teksten van bekende Middelnederlandse werken staan vaak ook in de DBNL.

In de leeszaal. Als lid kun je handschriften aanvragen in de leeszaal Bijzondere Collecties. De meest kwetsbare stukken zijn geblokkeerd en zie je alleen met toestemming voor onderzoek.

In tentoonstellingen. De KB leent stukken uit aan musea en toont soms topstukken in eigen presentaties. Kijk in de agenda op kb.nl.

Veelgestelde vragen

Waar ligt het handschrift van Beatrijs?

In de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Volgens de KB is dit het enige bewaarde exemplaar van de tekst.

Wat is het Gruuthusehandschrift?

Een verzameling liederen, gebeden en gedichten uit 1405–1410, deels met muziek. De KB kocht het handschrift in 2007.

Wat is het oudste boek van de KB?

Tot de oudste stukken horen het Evangeliarium van Egmond uit de 9e eeuw en het Psalter van Eleonora van Aquitanië. De KB noemt beide als topstuk.

Kan ik een middeleeuws handschrift in het echt zien?

Soms. Als KB-lid kun je veel handschriften aanvragen in de leeszaal Bijzondere Collecties. De bekendste stukken zijn vaak geblokkeerd. Die zie je alleen in tentoonstellingen of online.