Hersenschimmen

Hersenschimmen van J. Bernlef is een roman over een man die langzaam dement wordt, verteld door hemzelf. Je leest het verhaal door de ogen van Maarten Klein, terwijl zijn geheugen en zijn taal steeds verder afbrokkelen. Het boek werd een grote bestseller en is een van de bekendste Nederlandse romans over dementie.

Waar gaat Hersenschimmen over?

Maarten Klein is begin zeventig. Samen met zijn vrouw Vera emigreerde hij in de jaren vijftig van Nederland naar Amerika. Hij werkte bij een visserij-onderzoeksinstituut in Boston en woont nu met pensioen in Gloucester, een kustplaats in Massachusetts. Het is winter en het sneeuwt.

Langzaam beginnen er dingen mis te gaan. Maarten vergeet afspraken, raakt de tijd kwijt en verwart het heden met herinneringen aan zijn jeugd, de oorlog en zijn werk. Omdat hij zelf vertelt, merk je als lezer pas geleidelijk dat zijn waarneming niet meer klopt. Het boek laat van binnenuit zien hoe het voelt om jezelf kwijt te raken.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

In het begin lijkt Maarten nog een gewone, wat verstrooide oudere man. Hij denkt na over de thermometer van zijn vader, die elke dag de temperatuur noteerde, en over zijn werk. Maar hij gebruikt woorden van kantoor in gesprekken thuis, vergeet waar hij is en dwaalt in herinneringen. Hij verdwaalt in de stad, laat het gas aanstaan en slaat een ruit in om de hond binnen te laten.

Vera maakt zich steeds meer zorgen. Dokter Eardly stelt voor oude foto's te bekijken om Maartens geheugen te ordenen. Als Maarten gevaarlijk wordt voor zichzelf, komt er een hulp in huis, Phil Taylor. Maarten verwart haar vaak met mensen uit zijn verleden. Hij heeft steeds meer moeite om zijn gedachten van het Nederlands naar het Engels te vertalen en om dingen bij hun naam te noemen.

Op een dag loopt Maarten weg, de duinen in. Een vuurtorenwachter brengt hem thuis. Maarten ziet hem, en later de dokter, aan voor figuren uit de oorlog. Hij verbrandt de familiefoto's en herkent zichzelf en zijn verzorgers niet meer. Uiteindelijk wordt hij met een ambulance naar een instelling gebracht. Alleen flarden van de buitenwereld dringen nog tot hem door. Het boek eindigt met de woorden van Vera dat het bijna lente wordt; Maarten beseft niet dat zij het is die praat.

Thema's en motieven

• Geheugen en identiteit. Wie ben je als je je herinneringen verliest?
• Taal. Maartens taal valt langzaam uit elkaar; de vorm van het boek laat dat zien.
• Tijd. Heden en verleden lopen steeds meer door elkaar.
• Liefde en zorg. Vera blijft voor Maarten zorgen, ook als hij haar niet meer herkent.
• Migratie. Maarten leeft tussen twee talen en twee landen, wat zijn verwarring versterkt.
• De thermometer en de winter. Symbolen voor de tijd, de kou en het verlangen naar orde.

Personages

• Maarten Klein: de ik-verteller, gepensioneerd, langzaam dementerend.
• Vera: zijn vrouw, geduldig, liefdevol en steeds meer uitgeput.
• Dokter Eardly: de huisarts.
• Phil Taylor: de hulp die in huis komt.
• Robert: de hond van Maarten en Vera.

Stijl

Het bijzondere van het boek is de vorm. Het is geschreven in de ik-vorm, zodat je alleen weet wat Maarten waarneemt. Er zijn geen hoofdstukken, alleen korte stukken tekst gescheiden door witregels. De zinnen zijn eenvoudig en kort. Naarmate de ziekte vordert, worden ze rommeliger, en de laatste bladzijden vallen uiteen in fragmenten. Zo ervaar je als lezer de verwarring van Maarten zelf.

Ontvangst en verfilming

Het boek werd een bestseller: in 1989 waren er al zo'n 250.000 exemplaren verkocht. Het wordt nog altijd veel gelezen op scholen. In 1988 maakte Heddy Honigmann er een film van, met Joop Admiraal als Maarten en Marja Kok als Vera.

Waarom lees je het vandaag nog?

Dementie raakt veel families. Het boek helpt te begrijpen hoe de ziekte van binnenuit kan voelen, zonder sentimenteel te worden. Bovendien is het een mooi voorbeeld van hoe vorm en inhoud in literatuur samen kunnen werken.

Tips voor je boekverslag

• Bespreek het perspectief: wat is het effect van de ik-verteller die zelf dement wordt?
• Laat aan de hand van voorbeelden zien hoe de taal in de loop van het boek verandert.
• Leg de titel uit: wat zijn hersenschimmen?
• Bespreek de rol van Vera en wat de ziekte voor haar betekent.
• Vergelijk het boek met Rituelen, waarin ook tijd en herinnering een grote rol spelen.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book en luisterboek. Meer naoorlogse boeken vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Waar gaat Hersenschimmen over?

Over Maarten Klein, een gepensioneerde Nederlander in Amerika die dement wordt. Hij vertelt het verhaal zelf, terwijl zijn geheugen achteruitgaat.

Wat betekent de titel Hersenschimmen?

Een hersenschim is een fantasie of waanbeeld. De titel verwijst naar de beelden en verwarringen in Maartens hoofd en speelt ook met het woord "hersenen".

Is Hersenschimmen verfilmd?

Ja, in 1988 door Heddy Honigmann, met Joop Admiraal als Maarten Klein.

Waarom is de stijl zo bijzonder?

De zinnen worden eenvoudiger en rommeliger naarmate Maartens ziekte vordert. Zo beleef je als lezer zijn verwarring mee.