J. Bernlef

J. Bernlef (1937–2012), pseudoniem van Hendrik Jan Marsman, was dichter, romanschrijver, essayist en vertaler. Hij is vooral bekend van Hersenschimmen (1984), een roman waarin de lezer van binnenuit meemaakt hoe een man door dementie zijn greep op de werkelijkheid verliest. Daarnaast schreef hij tientallen bundels poëzie en verhalen, en boeken over jazz.

Leven

Hendrik Jan Marsman werd op 14 januari 1937 geboren in Sint Pancras, bij Alkmaar. Omdat hij precies dezelfde naam droeg als de bekende dichter Hendrik Marsman, publiceerde hij onder een pseudoniem; Bernlef was een Friese zanger uit de middeleeuwen. Hij ging naar de HBS in Haarlem en studeerde korte tijd politieke en sociale wetenschappen.

Hij debuteerde in 1960 met de dichtbundel Kokkels en de verhalenbundel Stenen spoelen. Met K. Schippers en G. Brands maakte hij het tijdschrift Barbarber, dat zich richtte op 'teksten' en het gewone, alledaagse taalgebruik als poëzie liet zien. Als vertaler introduceerde hij onder meer Elizabeth Bishop, Marianne Moore en Tomas Tranströmer bij Nederlandse lezers.

Zijn grote doorbraak bij het publiek kwam met Hersenschimmen (1984), dat in 1988 werd verfilmd door Heddy Honigmann en later ook op het toneel werd gebracht. Bernlef ontving onder meer de Constantijn Huygensprijs (1984), de AKO Literatuurprijs (1987) voor Publiek geheim en de P.C. Hooft-prijs (1994). In 2008 schreef hij het Boekenweekgeschenk De pianoman. Hij overleed op 29 oktober 2012 in Amsterdam.

Stijl en thema's

Bernlef had een grote belangstelling voor waarneming: hoe zien we de wereld, hoe onthouden we haar, en wat gebeurt er als dat misgaat? Zijn poëzie is helder, precies en vaak speels. Ze kijkt met verwondering naar gewone dingen en naar de taal zelf.

In zijn romans wordt die belangstelling een verhaal. Hersenschimmen is verteld vanuit Maarten Klein, een oudere Nederlander die met zijn vrouw Vera in Amerika woont en langzaam dement wordt. De taal en de vertelling raken steeds meer in de war, zodat je als lezer ervaart wat hij ervaart. In Eclips (1993) beschrijft Bernlef op vergelijkbare wijze de ervaring van een beroerte. Jazz was een andere grote liefde, die terugkomt in essays, verhalen en in De pianoman.

Belangrijkste werken

Waarom lees je Bernlef nu nog?

Hersenschimmen is nog altijd een van de beste romans over dementie, en door de vergrijzing is het onderwerp alleen maar actueler geworden. Het boek helpt lezers begrijpen wat er in iemand met dementie omgaat, en wordt daarom ook gelezen door mantelzorgers en zorgverleners. Tegelijk is het een ontroerend liefdesverhaal over een echtpaar dat afscheid moet nemen terwijl ze nog samen zijn.

Zijn poëzie verdient ook aandacht: helder, speels en vol verwondering over de wereld. Wie zich interesseert voor jazz, vindt in zijn essays een kenner die er met liefde en precisie over schrijft.

Waar begin je?

Begin met Hersenschimmen. Het boek is kort en wordt veel op scholen gelezen. Lees daarna Publiek geheim of Eclips. Wie de dichter Bernlef wil leren kennen, kiest een verzamelbundel of bloemlezing. De pianoman is een mooie korte kennismaking met zijn liefde voor jazz.

Bernlef past bij dichters die het gewone serieus nemen, zoals Rutger Kopland, en bij de taalspeelsheid van Gerrit Komrij, al was zijn toon minder spottend.

Bernlef lenen in de bibliotheek

Hersenschimmen en ander werk van Bernlef zijn in de meeste bibliotheken te leen, vaak ook als e-book of luisterboek als die versie in de collectie is. Staat een titel niet in je vestiging, dan kun je hem reserveren. Over zijn prijzen lees je meer bij literaire prijzen.

Veelgestelde vragen

Waar gaat Hersenschimmen over?

Over Maarten Klein, een oudere man die met zijn vrouw Vera in de Verenigde Staten woont en langzaam dement wordt. Het verhaal wordt verteld vanuit zijn steeds verwardere perspectief.

Wat is de echte naam van J. Bernlef?

Zijn echte naam was Hendrik Jan Marsman. Omdat die naam gelijk was aan die van de dichter H. Marsman, koos hij voor het pseudoniem Bernlef.

Is Hersenschimmen verfilmd?

Ja, in 1988 door Heddy Honigmann. Het boek werd later ook bewerkt voor het toneel.