Publieke werken

Publieke werken van Thomas Rosenboom is een historische roman over twee neven aan het einde van de negentiende eeuw. De een is een Amsterdamse vioolbouwer die zijn huisje voor veel geld aan een hotel wil verkopen, de ander een apotheker in Drenthe die arme veenarbeiders wil helpen. Samen bedenken ze een groots plan, dat op een tragische manier misloopt. Het boek won de Libris Literatuur Prijs en staat in lijstjes van de beste Nederlandse romans.

Waar gaat Publieke werken over?

Walter Vedder is vioolbouwer en woont in een klein huis aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam, tegenover het nieuwe Centraal Station. Op die plek wil een onderneming het grote Victoria Hotel bouwen. Vedder ziet zijn kans: als hij zijn huis voor een hoge prijs verkoopt, kan hij eindelijk iets betekenen. Hij weigert het eerste bod en houdt vast aan een veel hoger bedrag.

Zijn neef Christof Anijs is apotheker in Hoogeveen. Hij voelt zich miskend door de dokter, de burgemeester en de dominee van het dorp. Bij de buurtschap Elim leven bitterarme veenarbeiders. Anijs gaat hen helpen met medicijnen en raad, en zo ontstaat bij de neven een plan: met het geld van de huisverkoop willen ze de veenarbeiders laten emigreren naar Amerika. Het boek volgt hoe die twee mannen, die allebei verlangen naar erkenning, steeds verder gaan.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

De neven komen weer met elkaar in contact via een oude viool van de veenarbeidersfamilie Bennemin, die Vedder koopt. Het plan wordt concreet: een tussenpersoon in Amerika zal de overtocht van de veenarbeiders voorschieten, en de emigranten betalen die schuld later met rente terug. Vedder zal het geld van de verkoop van zijn huis gebruiken als garantie.

Maar de hotelonderneming laat zich niet onder druk zetten. Het Victoria Hotel wordt eenvoudigweg om de huizen van Vedder en zijn buurman heen gebouwd. Die twee huisjes zitten tot op de dag van vandaag in de gevel van het hotel. Vedder blijft met lege handen achter. De veenarbeiders vertrekken toch met de trein uit Hoogeveen en reizen via Amsterdam naar Amerika, maar de tussenpersoon wordt nooit betaald.

Vedder raakt diep in de schulden. Bij de feestelijke opening van het hotel valt hij van het dak en overlijdt. Anijs, die in Elim de grens tussen apotheker en arts heeft overschreden, wordt na een aanval door een bijenzwerm in het ziekenhuis in Assen opgezocht door het medisch tuchtcollege. Hij krijgt de keus zelf zijn beroep op te geven. De familie Bennemin vestigt zich in New York. Het grote plan van de neven heeft de emigranten iets opgeleverd, maar voor Vedder en Anijs eindigt het in ondergang.

Thema's en motieven

• Verlangen naar erkenning. Vedder en Anijs willen allebei meer zijn dan ze zijn. Juist die eerzucht wordt hun noodlot.
• Idealisme en zelfoverschatting. Hun plan is goedbedoeld, maar naïef. Ze overschatten hun eigen macht.
• Publiek en privé. De titel is ironisch: het boek gaat over grote openbare projecten, maar vooral over de privéplannen en -ambities van twee mannen.
• Vooruitgang. Het Centraal Station, de spoorwegen en het hotel staan voor de nieuwe tijd, waarin kleine mensen makkelijk worden vermalen.
• Armoede. Het leven van de veenarbeiders in Drenthe wordt rauw beschreven.

Personages

• Walter Vedder: Amsterdamse vioolbouwer, trots en eigenwijs.
• Christof Anijs: Vedders neef, apotheker in Hoogeveen, die zich miskend voelt.
• Theo: Vedders aangenomen zoon.
• Dokter Amshoff: de arts in Hoogeveen, met wie Anijs in conflict raakt.
• De familie Bennemin: een arme veenarbeidersfamilie uit Elim.
• Al Vedder: Walters Amerikaanse neef, betrokken bij het emigratieplan.

Stijl

Rosenboom vertelt het verhaal afwisselend vanuit Vedder en vanuit Anijs. Zijn zinnen zijn lang, rijk en nauwkeurig, met veel aandacht voor de negentiende-eeuwse wereld: de techniek, de kleding, de standsverschillen. Tegelijk is het boek vaak geestig, vooral door de manier waarop hij de zelfgenoegzame gedachten van zijn hoofdpersonen weergeeft. Je ziet als lezer steeds eerder dan zij dat het misgaat, en dat maakt het boek spannend en tragisch tegelijk.

Ontvangst en verfilming

Het boek won in 2000 de Libris Literatuur Prijs. Rosenboom had die prijs eerder al gekregen voor Gewassen vlees, waardoor hij de eerste schrijver was die de Libris twee keer won. In 2007 kwam Publieke werken in een verkiezing van NRC Handelsblad bij de tien beste Nederlandstalige romans. In 2015 maakte Joram Lürsen er een film van, naar een scenario van Frank Ketelaar. De film werd grotendeels in Hongarije opgenomen.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het boek is een meeslepend verhaal over ambitie, en het laat Amsterdam en Drenthe zien rond 1890 op een manier die je zelden in geschiedenisboeken vindt. De huisjes in de gevel van het Victoria Hotel kun je nog steeds zien, wat het verhaal extra tastbaar maakt. Het is wel een dik en rijk boek, geschikt voor ervaren lezers.

Tips voor je boekverslag

• Leg uit waarom de titel ironisch is.
• Vergelijk de karakters van Vedder en Anijs: wat hebben ze gemeen en waarin verschillen ze?
• Bespreek de rol van vooruitgang en techniek in het boek.
• Bezoek of bekijk het Victoria Hotel en de twee huisjes in de gevel.
• Vergelijk het met een andere roman over eerzucht, zoals Karakter, of met Max Havelaar als negentiende-eeuws verhaal over een man die zijn gelijk wil halen.

Je leent het boek bij de bibliotheek, ook als e-book. Meer over de Libris Literatuur Prijs vind je bij literaire prijzen.

Veelgestelde vragen

Waar gaat Publieke werken over?

Over vioolbouwer Walter Vedder en zijn neef, apotheker Christof Anijs, die met het geld van de verkoop van Vedders huis aan het Victoria Hotel arme veenarbeiders naar Amerika willen laten emigreren.

Bestaan de huisjes in het Victoria Hotel echt?

Ja. Aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam zitten twee kleine oude huisjes in de gevel van het Victoria Hotel. Rosenboom gebruikte dat gegeven als basis voor zijn roman.

Is Publieke werken verfilmd?

Ja, in 2015 door Joram Lürsen, naar een scenario van Frank Ketelaar.

Welke prijs won Publieke werken?

De Libris Literatuur Prijs van 2000.