Ciske de Rat

Ciske de Rat van Piet Bakker gaat over een verwaarloosde jongen uit een arm Amsterdams gezin, die door een geduldige onderwijzer langzaam weer vertrouwen krijgt in de mensen om hem heen. Het boek is ontroerend en hard tegelijk. Door de film uit 1984 met Danny de Munk en het lied Ik voel me zo verdomd alleen kent bijna iedereen in Nederland het verhaal.

Waar gaat Ciske de Rat over?

Ciske Vrijmoeth is een jaar of elf en heeft al heel wat scholen en tehuizen achter de rug. Hij geldt als onhandelbaar: hij is brutaal, liegt, vecht en laat niemand toe. Op straat en op school noemen ze hem "de Rat". Thuis heeft hij het zwaar. Zijn moeder drinkt en mishandelt hem.

Op een nieuwe school komt Ciske in de klas van meester Bruis. Bruis behandelt hem niet als een probleemgeval maar als een gewoon kind. Hij laat zich niet afschrikken door Ciskes gedrag en probeert te begrijpen waar het vandaan komt. Langzaam ontstaat er een band tussen de onderwijzer en de jongen. Het verhaal wordt verteld vanuit meester Bruis, die terugkijkt op zijn tijd met Ciske.

De roman ontstond uit korte stukjes die Bakker voor De Telegraaf schreef over het leven van een jonge onderwijzer. Uitgeverij Elsevier vroeg hem daar een roman van te maken.

Samenvatting

Let op: spoilers. Hieronder lees je wat er in het verhaal gebeurt, inclusief het einde.

In de klas van Bruis krijgt Ciske voor het eerst de kans om iets te bereiken. Hij leert, raakt bevriend met klasgenoten als Dorus, een gehandicapte jongen die heel goed kan leren, en Betje, een lief meisje dat het voor hem opneemt. Niet iedereen is blij met hem: Jantje Verkerk moet niets van Ciske hebben, en ook het schoolhoofd, meneer Maatsuycker, heeft weinig vertrouwen in hem. Bruis wordt zijn voogd en zet zich voor hem in, met hulp van onder anderen tante Jans en rechercheur Muysken van de kinderpolitie.

Thuis blijft het mis gaan. Ciskes moeder heeft geen liefde voor hem over en maakt kapot wat hij belangrijk vindt. Als ze een boek verscheurt dat Ciske van Dorus heeft geleend, verliest hij zijn zelfbeheersing. Hij gooit in woede een vleesmes naar haar, dat haar dodelijk in de hals treft.

Ciske wordt opgepakt en veroordeeld tot een straf in een tuchtschool. Bruis blijft hem trouw. Het eerste deel eindigt in verdriet, maar met de belofte dat Ciske er niet alleen voor staat. In de vervolgdelen Ciske groeit op en Cis de man volg je hoe hij volwassen wordt.

Thema's en motieven

• Verwaarlozing en mishandeling. Het boek laat zien wat een liefdeloze jeugd met een kind doet.
• Vertrouwen. Bruis wint Ciskes vertrouwen niet met straf maar met geduld.
• Onderwijs en opvoeding. Bakker pleit voor een onderwijzer die het kind achter het gedrag ziet.
• Armoede. De crisis van de jaren dertig vormt de achtergrond.
• Schuld en straf. Ciske doet iets vreselijks, maar de lezer begrijpt hoe het zover kon komen.

Personages

• Ciske Vrijmoeth: een jaar of elf, gekwetst, opstandig en slim.
• Meester Bruis: zijn onderwijzer en later voogd; de verteller.
• Marie Vrijmoeth: Ciskes moeder.
• Dorus: een klasgenoot die Ciske helpt.
• Betje: een klasgenoot die het voor Ciske opneemt; later wordt ze zijn vrouw.
• Jantje Verkerk: een klasgenoot die Ciske niet mag.
• Meneer Maatsuycker: het schoolhoofd.

Stijl

Bakker schrijft eenvoudig en met veel gevoel. Doordat de onderwijzer vertelt, zie je Ciske van buitenaf, maar wel door de ogen van iemand die om hem geeft. De dialogen zijn levendig en de Amsterdamse schoolklas komt goed tot leven. Het boek is soms sentimenteel, maar ontwijkt de harde kanten niet.

Ontvangst en verfilmingen

Het boek werd direct een succes en is talloze keren herdrukt. In 1955 maakte de Duitse regisseur Wolfgang Staudte een verfilming met Dick van der Velde als Ciske en Kees Brusse als meester Bruis; tegelijk werd een Duitstalige versie opgenomen. De bekendste verfilming is die van Guido Pieters uit 1984, met Danny de Munk als Ciske, Herman van Veen als meester Bruis en Willeke van Ammelrooy als de moeder. Het grootste deel werd opgenomen in de Czaar Peterbuurt in Amsterdam. Danny de Munk had een grote hit met Ik voel me zo verdomd alleen. Van 2007 tot 2009 liep er een musical, met De Munk als de volwassen Ciske.

Waarom lees je het vandaag nog?

Het verhaal gaat over vragen die nog altijd spelen: hoe help je een kind dat thuis niet veilig is, en wat kan een leraar betekenen? Het boek is toegankelijk en emotioneel, en geschikt voor oudere kinderen en jongeren.

Tips voor je boekverslag

• Beschrijf hoe meester Bruis Ciskes vertrouwen wint.
• Bespreek of Ciske schuldig is aan de dood van zijn moeder.
• Leg uit wat het perspectief van de onderwijzer toevoegt.
• Vergelijk het boek met de film van Guido Pieters uit 1984.
• Vergelijk Ciske met Kruimeltje, een ander straatkind uit een jeugdklassieker.

Het boek is te leen bij de bibliotheek, ook als e-book. Kinderen en jongeren zijn meestal gratis lid; lees meer over het jeugdlidmaatschap. Meer jeugdklassiekers vind je bij de klassiekers.

Veelgestelde vragen

Waarom heet Ciske "de Rat"?

Het is een scheldnaam die hij op straat en op school krijgt, omdat hij als onbetrouwbaar en gemeen wordt gezien. Bruis ziet dat er achter dat imago een gekwetst kind zit.

Hoe loopt Ciske de Rat af?

Ciske doodt in woede zijn moeder met een vleesmes en komt in een tuchtschool terecht. Meester Bruis blijft hem steunen.

Wie speelt Ciske in de film?

In de film uit 1984 speelt Danny de Munk Ciske. In de film uit 1955 was dat Dick van der Velde.

Hoeveel delen heeft Ciske?

Drie: Ciske de Rat (1941), Ciske groeit op (1943) en Cis de man (1946).