Judith Herzberg

Judith Herzberg (1934) is dichter, toneelschrijver en scenarist. Ze schrijft heldere, schijnbaar eenvoudige gedichten over alledaagse dingen, waarin vaak iets van de oorlog of van verlies doorschemert. Haar toneelstuk Leedvermaak (1982) werd een klassieker. In 2018 kreeg ze de Prijs der Nederlandse Letteren.

Leven

Judith Frieda Lina Herzberg werd op 4 november 1934 in Amsterdam geboren. Haar vader was de schrijver en jurist Abel Herzberg. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het joodse gezin geïnterneerd in Huize De Biezen in Barneveld. Toen de Duitsers het huis in september 1943 ontruimden en de bewoners naar Westerbork stuurden, ontsnapte Judith samen met haar broer en zus. Ze bracht de rest van de oorlog door in onderduikadressen. Haar ouders werden naar Bergen-Belsen gedeporteerd en overleefden het kamp.

Ze debuteerde in 1961 met gedichten in het weekblad Vrij Nederland. Twee jaar later, in 1963, verscheen haar eerste bundel, Zeepost. Daarna volgden bundels als Beemdgras (1968), Vliegen (1970) en Strijklicht (1971).

Vanaf de jaren zeventig schreef ze ook voor toneel, film en televisie. Ze schreef het scenario voor Charlotte (1981), een film van Frans Weisz over de schilderes Charlotte Salomon. Met Weisz werkte ze vaker samen. Herzberg bleef tot op hoge leeftijd publiceren; in 2022 verscheen Sneller langzaam en in 2024 Kneedwezens.

Stijl en thema's

Herzberg schrijft in gewone taal, met korte zinnen en weinig opsmuk. Haar gedichten beginnen vaak bij iets kleins, zoals een voorwerp, een gesprek of een moment in huis, en draaien dan onverwacht naar iets groters. Ze laat veel open en vertrouwt erop dat de lezer de verbanden zelf legt.

De oorlog en de gevolgen ervan zijn een onderstroom in haar werk, maar ze schrijft er zelden rechtstreeks over. Het gaat eerder om wat er doorwerkt: verlies, schuld, wantrouwen en de moeite om gewoon te leven. Liefde, familie, kinderen en het ouder worden zijn andere grote thema's.

In haar toneel is dat het duidelijkst. Leedvermaak speelt op een bruiloft, waar de families van bruid en bruidegom bijeenkomen, onder wie oorlogsoverlevenden en hun kinderen. Het stuk laat zien hoe het verleden de nieuwe generatie blijft achtervolgen. In Rijgdraad (1995) keren dezelfde personages terug. Beide stukken werden door Frans Weisz verfilmd; Rijgdraad als Qui vive.

Belangrijkste werken

Prijzen

• Jan Campertprijs (1981)
• Joost van den Vondelprijs (1984)
• Constantijn Huygensprijs (1994) voor haar oeuvre
• P.C. Hooft-prijs (1997) voor haar oeuvre
• Prijs der Nederlandse Letteren (2018)

De Prijs der Nederlandse Letteren is de belangrijkste literaire prijs van het Nederlandse taalgebied; meer daarover lees je bij de Prijs der Nederlandse Letteren.

Waar begin je?

• Instappen: een keuze uit haar gedichten, bijvoorbeeld een verzamelbundel. De gedichten zijn kort en direct te begrijpen, en blijven toch hangen.
• Toneel: Leedvermaak. Je kunt het lezen of de verfilming bekijken. Het stuk past goed bij boeken over de nasleep van de oorlog, zoals die van Marga Minco.
• Laat werk: Sneller langzaam (2022) of Kneedwezens (2024), om te zien hoe ze na zestig jaar nog altijd nieuwe gedichten schrijft.

Wie Herzberg mooi vindt, kan ook M. Vasalis en Rutger Kopland lezen, die eveneens met eenvoudige woorden veel zeggen. Tips om met poëzie te beginnen vind je bij poëzie lezen.

Judith Herzberg in de bibliotheek

Haar bundels staan in de meeste bibliotheken bij de poëzie, en haar toneelteksten vaak bij het toneel. Recente bundels zijn soms ook als e-book beschikbaar. De films Charlotte, Leedvermaak en Qui vive zijn niet altijd gemakkelijk te vinden; vraag ernaar bij je bibliotheek.

Veelgestelde vragen

Wie was de vader van Judith Herzberg?

Abel Herzberg (1893–1989), schrijver en advocaat. Hij schreef onder meer over zijn tijd in Bergen-Belsen.

Waar gaat Leedvermaak over?

Over een bruiloft waarop joodse families, onder wie oorlogsoverlevenden en hun kinderen, bijeenkomen. Het stuk laat zien hoe het oorlogsverleden doorwerkt in de volgende generatie.

Welke prijzen won Judith Herzberg?

Onder meer de P.C. Hooft-prijs (1997), de Constantijn Huygensprijs (1994) en de Prijs der Nederlandse Letteren (2018).

Wat was het debuut van Judith Herzberg?

De bundel Zeepost uit 1963. Twee jaar eerder had ze al gedichten gepubliceerd in Vrij Nederland.